Kentsel dönüşümün gündelik hayat üzerindeki etkileri vetoplumsal rızanın üretimi: Konya – Sedirler mahallesi örneği

Abstract

Bu tez, Türkiye'de 1980 sonrası neoliberal yeniden yapılanma sürecinin yerel düzeydeki tezahürü olan kentsel dönüşüm rejimini, Konya-Sedirler Mahallesi örneği üzerinden, gündelik hayat ve toplumsal rızanın üretimi bağlamında incelemektedir. Çalışmanın temel araştırma sorusu, Sedirler Mahallesi'nde kentsel dönüşüm süreci ilerlerken neden görünür, örgütlü ve süreklilik arz eden bir direnişin ortaya çıkmadığı; buna karşılık gündelik pratikler düzeyinde ne tür taktikler, uyum biçimleri ve mikro-direnç örüntülerinin geliştiğidir. Tez, bu soruyu yanıtlarken, kentsel dönüşümü yalnızca fiziksel yenileme ya da konut üretimi olarak değil, gündelik hayatın ritimlerinin, mekânla kurulan ilişkilerin ve habitusun dönüşümü olarak kavramsallaştırmaktadır. Kuramsal çerçeve, Henri Lefebvre'in gündelik hayatın eleştirisi, mekânın üretimi ve ritimanaliz yaklaşımı; Michel de Certeau'nun strateji/taktik ayrımı ve gündelik "yapma sanatları"; Pierre Bourdieu'nün habitus, alan, sermaye ve simgesel şiddet kavramları etrafında kurulmuştur. Bu üç düşünürden hareketle mekân, taktik ve habitus/alan eksenlerini bir araya getiren üçlü bir analitik çerçeve geliştirilmiş; Foucault'nun yönetimsellik ve iktidar anlayışı ile Gramsci'nin hegemonya ve rıza kavrayışı bu çerçeveyi tamamlayıcı biçimde kullanılmıştır. Çalışma, nitel bir vaka incelemesine dayanmaktadır. Sedirler Mahallesi'nde farklı kuşaklardan ve toplumsal konumlardan katılımcılarla derinlemesine görüşmeler yapılmış; mahallede gözlemler yürütülmüş; hukuki belgeler, imar planları, proje dokümanları ve görsel materyaller analiz edilmiştir. Elde edilen veriler, tematik içerik analiziyle "gündelik ritimlerin dönüşümü", "habitus krizi", "taktikler ve mikro-direnç", "toplumsal rızanın üretimi ve çatlakları" gibi üst temalar altında çözümlenmiştir. Bulgular, Konya'daki kentsel dönüşüm rejiminin risk, afet, sağlıksız yapılaşma ve modernleşme söylemleri üzerinden meşrulaştığını; Sedirler Mahallesi'ni öncelikle hukuki ve teknik düzeyde "sorunlu" ve "dönüşmesi gereken" bir alan olarak kodladığını ortaya koymaktadır. Bu süreç, Lefebvre'in soyut mekân kavrayışıyla uyumlu biçimde, mahallenin önce plan, harita ve projeler düzeyinde dönüştürülmesi anlamına gelmektedir. Saha verileri ise kentsel dönüşümün, Sedirler'de tanışıklığa, sokak kamusallığına, kapı önü pratiklerine ve güçlü komşuluk ilişkilerine dayalı gündelik ritimleri kırdığını; ev–sokak–mahalle hattı yerine ev–blok–site kurgusunu yerleştirdiğini göstermektedir. Tez, görünür bir kolektif direnişin yokluğuna rağmen, mahalle sakinlerinin kentsel dönüşüm stratejilerine Certeaucu anlamda taktiklerle yanıt verdiğini saptamaktadır. Bürokratik süreçleri geciktirme, imza ve pazarlık süreçlerini esnetme, bloklarda "eski mahalleyi yeniden icat etme" çabaları, gündelik taktik repertuarın örnekleridir. Öte yandan rıza, deprem ve risk söylemi, "modern ve şehre yakışır" konut arzusu, çocukların geleceğine yapılan vurgu ve dinsel/ahlaki referansların birleşimiyle üretilmekte; ancak artan borçluluk, mahalle kaybı, yalnızlaşma ve aidiyet kırılması gibi deneyimlerle çatlamaktadır. Sonuç olarak tez, kentsel dönüşümün Sedirler Mahallesi'nde yalnızca yapılı çevreyi değil, gündelik hayatın ritimlerini ve toplumsal rızanın üretim biçimlerini dönüştüren bir kentsel rejim olarak işlediğini; rızanın ise yekpare bir kabulleniş değil, taktikler ve mikro-dirençlerle iç içe geçmiş, kırılgan ve müzakereye açık bir süreç olduğunu ileri sürmektedir. Bu çalışma, Lefebvre–Certeau–Bourdieu üçgeninde kurduğu kuramsal çerçeveyle, kentsel dönüşüm tartışmalarına gündelik hayat ve rıza ekseninden özgün bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.