Mansûr-Billâh Kāsim b. Muhammed (1029/1620) ve Yemen Zeydiliğindeki yeri

Abstract

Yemen Zeydilik tarihinin önemli dönemlerinden birini 16. yy.'da yaşanan gelişmeler oluşturmaktadır. Bölgede uzun süre yaşanan siyasi istikrarsızlık ve yerel güçlerin iktidar mücadelesi karşısında Zeydi imamların çabaları öne çıkmaktadır. Zeydilere önderlik ederek gerek siyasi anlamda gerekse ilmi anlamda bir ivme kazandıran imam Kasım b. Muhammed'dir. Yemen'de ilk Zeydi hakimiyetin kuran Hadi-ilelhak soyundan gelen Kasım b. Muhammed, önde gelen Zeydi alimlerden dersler almış müçtehit, mütefekkir ve şair imamların silsilesinden gelen önemli bir Zeydi alimdir. O, siyasi zekaya sahip, dindar, cesaretli, entelektüel düşünce ve mücadeleci ruha sahip karizmatik bir liderdir. Bu açıdan o, Zeydi gelenekte genelde İslam düşüncesine özelde ise Zeydi düşünceye bir tecdit vizyonu ile canlılık kazandırmış bir şahsiyet olarak anılmaktadır. Kasım b. Muhammed'in yaşadığı dönemde Yemen'de Osmanlı Devleti'nin kontrolü ve yerel iktidarların güç mücadelesi siyasi bir istikrarsızlığa sebep olmuştur. Kasım b. Muhammed, imametini ilan ettiğinde Osmanlı yönetimine karşı Zeydi kabilelerin desteğiyle geniş çaplı bir isyan başlatmıştır. Bazı yenilgilere rağmen direnişi sürdürerek önemli kuzey bölgelerini ele geçirmiştir. Onun siyasi çabaları, Osmanlı'nın 1635'de Yemen'den çekilmesine yol açan sürecin temelini oluşturmuştur. Çünkü o, 1962'ye kadar Yemen'de varlığını sürdüren Zeydi-Kasımi Devleti'nin ortaya çıkmasını sağlamıştır. Özellikle kıyı ve güney bölgelerinde etkin olan Osmanlı güçlerinin bölgedeki Şafi halk ile iyi ilişkiler geliştirdiği ancak kuzey bölgelerde bulunan Zeydi halk ile problemler yaşadığı bilinmektedir. Bu mezhep farklılığı siyasi mücadeleye yansımış ve belirleyici bir rol oynamıştır. Kasım b. Muhammed de Zeydilerin siyasi gücünü yeniden tesis etmiş ve bu mücadelesini dini zeminde yürütmüştür. O, siyasi mücadelesini itikadi zeminde yürüten Kasım b. Muhammed, imameti ilahi bir boyuta taşıyarak imama itaati Allah'a itaatle bir tutmuştur. Bu nedenle de iktidar mücadelesi iman-küfür çizgisinde ve Allah yolunda cihat etmekle eş tutulmuştur. Onun iktidar mücadelesinin tekfir söylemine evrilmesi, cihat anlayışının öne çıkması ve siyaseten destek göremediği şahısları, toplulukları ve dini grupları kötüleme çabası imamet anlayışındaki değişimin somut yansımalarıdır. Siyasi atılım ve başarılarının yanı sıra Kasım b. Muhammed, Zeydi akidesini canlandıran ve ihya eden bir alimdir. O, itikadi ve ilmi durgunluğa son vermiş, geleneğin kurucu alimleri ve kurucu metinlerine sadık kalarak eserler kaleme almıştır. Bir başka deyimle o geleneğin koruyuculuğunu üstlenerek ihyası ve canlandırılması için yoğun çaba sarf etmiştir. Geleneğe bağlılığının yanı sıra özgün içtihatları ve bağımsız kelami görüşleri ile Zeydi geleneğin öne çıkan mütekellim ve fukahası arasında yer almıştır. Bu çalışma 16. yy.'da Yemen'deki Zeydiliğinin Kasım b. Muhammed özelinde ve önderliğinde yaşanan sürecini İslam Mezhepleri Tarihi bilim dalının kendine özgü metotları esas alınarak incelenmiştir. Yapılan araştırmalar sonucunda Yemen'de Zeydiliğin siyasi güce sahip olduğu dönemlerde altın çağını yaşadığı ve ilmi anlamda gelişmelerin de bu bağlamda geliştiğini göstermiştir. Bununla birlikte Yemen'de cumhuriyet ilan edilinceye kadar geçen sürede yaşanan dini ve siyasi gelişmelerin arka planında Kasım b. Muhammed'in çabalarının önemli bir yeri bulunduğu tespit edilmiştir.

One of the important periods in the history of Yemeni Zaydism is the developments that took place in the 16th century. The efforts of the Zaydi imams stand out in the face of the long-term political instability in the region and the power struggle of local powers. The imam who gave the Zaydis both political and scientific momentum by leading them was Qasim b. Muhammad. Qasim b. Muhammad, a descendant of Hadi al-Haqq, who established the first Zaydi sovereignty in Yemen, is an important Zaydi scholar who came from the lineage of mujtahid, thinker and poet imams who took lessons from leading Zaydi scholars. He is a charismatic leader with political intelligence, piety, courage, intellectual thought and a fighting spirit. In this respect, he is remembered in the Zaydi tradition as a figure who revitalized Islamic thought in general and Zaydi thought in particular with a vision of renewal. During the lifetime of Qasim b. Muhammad, the control of the Ottoman Empire in Yemen and the power struggle of local governments caused political instability. When Qasim b. Muhammad declared his imamate, he launched a large-scale rebellion against Ottoman rule with the support of the Zaydi tribes. Despite some defeats, they continued their resistance and captured important northern regions. His political efforts laid the foundation for the process that led to the Ottoman withdrawal from Yemen in 1635. Because he ensured the emergence of the Zaydi-Qasimi State, which existed in Yemen until 1962. It is known that the Ottoman forces, especially those active in the coastal and southern regions, developed good relations with the Shafi'i people in the region, but had problems with the Zaydi people in the northern regions. This sectarian difference was reflected in the political struggle and played a decisive role. Qasim b. Muhammad also re-established the political power of the Zaydis and carried out this struggle on religious grounds. Qasim b. Muhammad, who carried out his political struggle on the grounds of faith, took the imamate to a divine dimension and equated obedience to the imam with obedience to Allah. His struggle for power evolved into a discourse of takfir, his understanding of jihad came to the fore, and his efforts to denigrate individuals, communities, and religious groups that he could not politically support were concrete reflections of the change in his understanding of the imamate. In addition to his political breakthroughs and successes, Qasim ibn Muhammad is a scholar who revived and revived the Zaydi creed. He put an end to the stagnation in faith and scholarship and wrote works that remained faithful to the founding scholars and founding texts of the tradition. In other words, he took on the responsibility of protecting that tradition and made great efforts to revive and revitalize it. In addition to his adherence to tradition, he was among the prominent theologians and jurists of the Zaydi tradition with his original jurisprudence and independent theological views. This study examines the process of Zaydism in Yemen in the 16th century, under the leadership of Qasim b. Muhammad, using the unique methods of the History of Islamic Sects. As a result of the research, it has been shown that Zaydism in Yemen experienced its golden age during the times when it had political power and that scientific developments also took place in this context. However, it has been determined that Qasim ibn Muhammad's efforts played an important role in the background of the religious and political developments that took place in Yemen until the declaration of the republic.