Bir insan hakları meselesi olarak engellilik: Birleşmiş Milletler sisteminde korunması

Abstract

Bu tez, engelliliği insan hakları paradigması çerçevesinde ele almakta ve engelli bireylerin haklarını kavramsal ve hukuki boyutlarıyla incelemektedir. Tez dört ana bölümden oluşmaktadır. İlk bölüm, engellilik kavramının kavramsal çerçevesi engelliliğe ilişkin tıbbi, sosyal ve insan hakları modelleri üzerinden kurulmaktadır. Bu bölümde, engellilik konusunda yaşanan kavram karmaşası, yeti yitimi, özürlülük ve sakatlık kavramları arasındaki ilişki, uluslararası ve ulusal hukuk metinlerinde engellilik kavramının açıklanması ve engelli bireye ilişkin tanımlar ile engelliliğe ilişkin modellerin tüm bu metinlere etkisi tartışılmıştır. İkinci bölüme, engelli bireylerin Birleşmiş Milletler sisteminde görünmez oldukları dönemden, Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme ile hakkın öznesi oldukları döneme kadar engelliliğin Birleşmiş Milletler'de bir insan hakları meselesi olarak görülmesi sürecini değerlendirmekle başlanılmıştır. Ardından, dünya üzerinde engellilik paradigmasının değişim sürecinde oldukça bellirleyici rol oynayan EHİS, amaç, kapsam, genel ilkeler, genel yükümlülükler, düzenlenen hak ve özgürlükler başlıkları altında incelenmiş ve Sözleşme'ye Ek İhtiyari Protokol düzenlemeleri açıklanmıştır. Engelli Hakları Komitesi'nin işleyişi, çalışma usul ve yöntemleri ve özellikle bireysel başvuru usulü ayrıntılı olarak açıklanmıştır. Üçüncü bölüm, insan hakları paradigması ekseninde engelli bireylerin insan hak ve özgürlüklerine ilişkin insan onuruna saygı, ayrımcılık yasağı, eşitlik, erişilebilirlik ve bireysel özerkliğe saygı ilkelerinin engelli birey öznesi ile değerlendirilmesini de kapsayacak ayrıntılı bir incelemeye ayrılmıştır. Dördüncü bölüme gelindiğinde ise; Anayasa Mahkemesi, ilk derece ve üst derece mahkemeleri, Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu ile Kamu Denetçiliği Kurumu'nun engelliliğe ilişkin kararları, insan hakları paradigması çerçevesinde ele alınmış ve uluslararası normların iç hukuka yansımaları analiz edilmiştir. Sonuç olarak, bu çalışma, engelliliğin bir insan hakları meselesi olarak anlaşılmasına katkı sağlamayı ve bu paradigmanın engelli bireylerin haklarının güçlendirilmesindeki rolünü ortaya koymayı amaçlamaktadır.