Sebeplilik çerçevesinde eşyanın tabiatı sorunu Gazali'nin on yedinci meselesi bağlamında bir inceleme

Abstract

Bu çalışma, el-Ġazālī'nin Tehāfutu'l-Felāsife adlı eserinde eşyanın tabiatı ve sebeplilik meselelerini felsefî ve kelâmî bir bütünlük içinde ele almaktadır. Felsefe tarihinde eşyanın kendine özgü bir doğasının bulunup bulunmadığı meselesi, özellikle Tanrı–âlem ilişkisi bağlamında ilâhî irade ile kozmik düzen arasındaki gerilimi görünür kılmıştır. Araştırma, eşyanın kendine özgü bir tabiatının mevcut olup olmadığı ve bu tabiatın zorunlu nedensellik ilkesi çerçevesinde temellendirilip temellendirilemeyeceği sorularına odaklanmaktadır. İslam düşüncesinde felāsife, doğadaki düzeni zorunlu sebep–sonuç ilişkileri temelinde açıklarken kelamcılar, bu düzeni Tanrı'nın sürekli yaratma fiiline dayandırmışlardır. El-Ġazālī, bu iki yaklaşım arasındaki gerilimi kendi bakış açısına göre yeniden yorumlayarak sebep ile sonuç arasındaki bağın zorunlulukla değil alışkanlıkla anlaşılabileceğini savunur. Ona göre doğa yasaları, zorunlu ontolojik yapılar değil, Tanrı'nın süreklilik arz eden iradesinin alışkanlık biçimleridir. Bu bağlamda mucize, doğa düzeninin askıya alınması değil, aynı ilâhî iradenin farklı bir tarzda tezahür etmesidir. Böylelikle el-Ġazālī, zorunlu nedensellik anlayışını reddederek gerçek failin yalnızca Tanrı olduğunu sebeplerin ise ancak vesile konumunda bulunduğunu ileri sürer. Bu yaklaşım, vesilecilik olarak bilinen metafizik görüşün İslam düşüncesindeki en olgun ve sistematik ifadesi haline gelir. Sonuç olarak çalışma, el-Ġazālī'nin bu yaklaşımının yalnızca teolojik bir refleks değil, aynı zamanda epistemolojik bir strateji olduğunu ortaya koymaktadır. Zira el-Ġazālī'ye göre doğadaki düzenin teminatı tabiatta değil, Tanrı'nın sürekli iradesindedir.