‛Abdurrezzāk'ın el-Musannef'indeki Yahudilikle ilgili rivâyetlerin tahlili

Abstract

Bu çalışma; ‛Abdurrezzāk'ın el-Musannef'inde bulunan Yahudi ve Yahudilik atıflı rivayetler ve iktibaslar, hem bir kitabın geçmişe dair bilgileri aktarması açısından panoramik bir tarih el kitabı işlevini göstermesinin detaylarını hem de söz konusu bilgilerden hareketle 'hadis tarihinin konu bütünlüğü aranmaksızın tedvin edilmiş rivayet malzemesinin, konularına göre sistematik biçimde toplanmasının' örnekliğini teşkil eden mevzubahis kitabın tertip, yöntem, bilgi kaynakları ve rivayet literatür tarihindeki konumunu incelemeyi amaç edinmektedir. ‛Abdurrezzāk'ın el-Musannef'i üzerine yapılan çalışmalar daha ziyade kitabın genel yapısı açısından ele alınmış ancak el-Musannef'deki rivayetlerin zimmi hukuku, şer‛u men kablenâ delili yansımaları, Yahudi kaynaklarıyla karşılaştırma ve İsrâiliyat meseleleri bağlamında birkaç spesfik örnek dışında yeteri kadar incelenmemiştir. Bu çalışma, Yahudi ve Yahudilik atıflı rivayetlerin analizine odaklanarak, alandaki mevcut boşluğu gidermeye yönelik bir katkı sunma amacını taşımaktadır. Bu bağlamda, hem merfû hem de mevkûf ve maktû olarak nakledilen rivayetler incelenmiş; özellikle Peygamber sonrası nesillere atfedilen zimmet hukuku bilgileri ve İsrailiyat rivayetlerinin mahiyeti detaylandırılmıştır. Rivayetlerde kavl-maḳūl olgusu ele alınarak, sözlü aktarım ile yazılı kaynaklardan gelen bilgilerin nasıl iç içe geçtiği ve Yahudi menşeli bilgilerin hadis geleneği içinde nasıl yeniden şekillendiği araştırılmıştır. Yahudilere atfedilen sözlerin kelâm-ı peygamberî veya kelâm-ı râvi olarak dönüşüm süreçleri ve bu süreçlerin isnad ve içerik açısından bağlam tahlili yapılmıştır. İsnad yapısı üzerinden Yahudi kökenli bilgilerin hadis literatürüne nasıl dahil olduğu, bu rivayetlerin bağlamı, işlevi ve İslami düşünce içerisindeki rolü tespit edilmiştir. Yahudi kaynaklarından gelen bilgilerin zamanla nasıl yorumlandığı, güncellendiği ve farklı anlamlar kazandığı üzerinde durulmuştur. Ayrıca bu çalışma, ʿAbdurrezzâk'ın el-Musannef'inde yer alan Yahudi ve Yahudilik içerikli rivayetleri sadece hadis ilmi açısından değil, aynı zamanda tarihsel bağlam, anlatı yapısı ve metin eleştirisi yönleriyle ele alarak daha geniş bir değerlendirme sunmayı amaçlamaktadır. el-Musannef'te Yahudi ve Yahudilik atıflı bilgilerin bir taraftan geçmişe dair haberleri aktarması açısından panoramik muhtasar bir tarih el kitabı işlevine sahip olması, diğer taraftan da rivayetlerin menşeinin belirlenmesi, İsrâiliyat'ın mahiyetine ve zimmi hukukunun gelişimine dair kapsamlı bir çalışmanın yapılmasını gerekli kılmıştır. Hadislerin Yahudi kaynaklarıyla ilişkisi, onların İslam ilim geleneğindeki konumu ve metin içerisindeki işlevleri, hem isnad hem de içerik analizi yoluyla değerlendirilmiştir. Bu saikten hareketle bu çalışmada Yahudi ve Yahudilik atıflı rivayetlerin yapısı ve tabiatının izi, Müslüman rivayet geleneği ve Yahudi literatüründe farklı boyutlarıyla incelenmiştir. Bu bağlamda, Yahudi ve Yahudilik içerikli rivayetlerin nasıl aktarıldığı, zamanla nasıl dönüştüğü ve hangi amaçlarla kullanıldığı gibi sorulara yanıt aranmıştır. Ayrıca, bu rivayetlerin hukukî ve teolojik bağlamlarının değerlendirilmesi, onların İslami literatürdeki yerini ve işlevini daha iyi anlamaya katkı sağlayacaktır. Çalışmada ilk olarak, rivayet literatürünün kapsamı el-Musannef özelinde araştırılıp tespit edilmiş, ardından seçilen örnekleme (Yahudi ve Yahudilik atıflı) rivayetler üzerinden çeşitli açılardan analizler gerçekleştirilmiştir. Bu bağlamda, el-Musannef'in kendisinden önceki eserlerle ilişkisi ele alınarak, eserin tedvin ve tasnif yöntemi ortaya konulmuştur. Aynı zamanda, sened ve rivayet üslubu açısından belirgin özellikler tespit edilerek, metinlerin isnad yapıları incelenmiştir. Bunun yanı sıra, rivayet muhtevasının bâb başlıklarına yansımaları değerlendirilmiş ve bu başlıkların oluşturulmasındaki metodolojik tercihler analiz edilmiştir. Epistemolojik açıdan, el-Musannef'teki Yahudi ve Yahudilik içerikli rivayetlerin bilgi değeri sorgulanmış, bunların tarihsel arka planı ve bilgi üretim süreçlerindeki yeri belirlenmeye çalışılmıştır. Ayrıca, dönemin fıkhî boyutuyla ilişkili olarak şer'u men kablenâ delili ve zimmi fıkhına dair rivayetlerin nasıl şekillendiği ve hangi bağlamlarda kullanıldığı tartışılmıştır. Bu doğrultuda, rivayetlerin hem hadis külliyatındaki hem de İslam hukuk düşüncesindeki yeri ve etkisi ortaya konulmuştur. Daha sonra ‛Abdurrezzāk'ın el-Musannef'i çerçevesinde genel olarak ehlu'l-kitāb, özel olarak da Yahudilik, Yahudiler, Yahudi inancı, tarihi, kutsal metinleri, kültürü ve toplumsal yapıları ile ilgili rivayetler ele alınmıştır. Söz konusu rivayetlerin isnad zincirleri ve içerik kategorileri analiz edilerek sistematik bir tasnife tabi tutulmuştur. Bu rivayetler sened yapıları ve içerik türleri açısından müsned, mürsel, merfû, maktû, fetva ve içtihadî aktarımlar şeklinde sınıflandırılmış ve istatistiksel veriler ışığında değerlendirilmiştir. Çalışma kapsamında, bu rivayetlerin kaynak değeri, metinsel varyantları, nakil süreçleri ve muhtemel dönüşümleri incelenmiş; ayrıca fıkhi, kelami ve tarihsel bağlamdaki yansımaları ele alınarak analiz edilmiştir. Bunlarla birlikte, Yahudi ve Yahudilik atıflı rivayetlerin içerik açısından Yahudi kaynaklarıyla karşılaştırılması yapılmış ve bu bağlamda elde edilen veriler ışığında rivayetlerin tarihsel ve edebî bağlamı değerlendirilmiştir. Özellikle, Yahudi literatürü ile el-Musannef'teki anlatılar arasındaki paralellikler ve farklılıklar tespit edilerek, rivayetlerin orijinal bağlamlarından nasıl aktarıldığı ve yorumlandığı üzerine bir tahlil gerçekleştirilmiştir. Bu süreçte, rivayetlerin muhteva analizi, Yahudi metinleriyle karşılaştırmalı incelemesi ve aktarılan bilgilerin dönüşüm süreçleri ele alınarak, hadis rivayetlerinde Yahudi unsurlarının epistemolojik statüsü ve ilmi otoritesi tartışılmıştır. Bunlar yapılırken söz konusu rivayetlerden seçilen örneklerle diğer hadis kaynaklarıyla karşılaştırılması yapılarak dönemin bilgi anlayışı, kaynaklık değeri, epistemolojik mahiyeti ve vurgusu, önceki devirlerden tesiri ve sonraki dönemlere etkisi karşılaştırılarak açıklanmaya çalışılmıştır. Genel olarak bir anlatı formu olarak kabul ettiğimiz rivayet metinleri, tedvin sürecinden sonra hem hadis kritiği açısından hem de nakledilme aşamaları, varyantların mukayesesi ve Yahudi kaynaklarıyla karşılaştırılması bağlamında değerlendirilmeye ihtiyaç duymaktadır. Bu çerçevede, iki Yahudinin recmedilmesi olayı, rivayetlerin metinsel gelişimi, nakledilme aşamalarındaki farklılıklar, varyantlar arasındaki ilişkiler, râvî tasarrufları ve muhayyilesi ve metin içi-metin dışı tutarlılık açısından ele alınarak analiz edilmiştir. Hadis külliyatlarında yer alan bu anlatının, Yahudi hukukundaki recm cezası ile nasıl bir ilişkisi olduğu incelenmiş, özellikle Tevrât, Talmudî kaynaklar ve Yahudi hukuk metinleri ile karşılaştırılarak benzerlik ve farklılıklar ortaya konulmuştur. Çalışma neticesinde, ʿAbdurrezzâk'ın el-Musannef'indeki Yahudi ve Yahudilik içerikli rivayetlerin yaklaşık %9'luk bir kısmının doğrudan Yahudi kaynaklarıyla ilişkili olduğu, geri kalan kısmın ise dönemin Yahudi tarihine, zimmet hukukuna ve âyetlerle ilişkilendirilerek Yahudilere atfedilen özelliklere odaklandığı tespit edilmiştir. Bu bağlamda, Yahudi hukukî pratikleri, dini anlatıları ve toplumsal yapılarıyla ilgili rivayetlerin ne ölçüde özgün, ne ölçüde İslamî çerçeve içinde yeniden şekillendiği değerlendirilmiş; özellikle zimmet hukuku ve Yahudilerin sosyal statüsüne dair rivayetlerin, İslam toplumundaki Yahudi algısını nasıl yansıttığı analiz edilmiştir. Ayrıca, Yahudi kaynaklarıyla paralellik gösteren rivayetlerde metinsel benzerlikler ve anlatı motifleri karşılaştırılmış, bu rivayetlerin nakil sürecinde geçirdiği değişiklikler, isnad yapıları ve anlatı teknikleri açısından incelenmiştir. Böylece el-Musannef'teki Yahudi içerikli rivayetlerin, sadece dinî veya tarihî bir aktarım olmaktan öte, belirli bir epistemolojik ve sosyolojik bağlam içinde nasıl şekillendiği ortaya konulmuştur.