İbnü'l-Arabî metafiziğinde özgürlük

Abstract

Bu çalışma İbnü'l-Arabî'nin özgürlük anlayışını ontolojik, teolojik ve pratik boyutlarıyla incelemektedir. Dört bölümden oluşan çalışmanın birinci bölümünde İbnü'l Arabî'nin hayatı özetlenmektedir. Ayrıca onun bazı temel önermeleri çerçevesinde özgürlük kavramına dâir teorik çıkarımlar yapılmaktadır. Çalışmanın ikinci bölümünde Tanrı'nın esmâsı ile insan arasındaki ilişki görelilik kategorisi çerçevesinde ele alınmaktadır. Göreliliğin hâkim olduğu bir zeminde mutlak özgürlüğün imkânsızlığı vurgulanmaktadır. Buna mukâbil üçüncü bölümde İbnü'l-Arabî mutlak özgürlüğü Zât üzerinden temellendirmektedir. Bu bağlamda özgürlük, Tanrı'nın varlığının zâtî oluşu ve O'nun her türlü izâfetten, nispetten, kayıttan ve fakrdan münezzeh ve müstağni oluşuyla ilişkilendirilmektedir. Dördüncü bölümde İbnü'l-Arabî'nin insan özgürlüğünü hem ontolojik hem de teolojik düzlemde nasıl temellendirdiği ve bu özgürlüğün pratik düzeyde nasıl tecrübe edildiği ele alınmaktadır. Özgürlük, bir yönüyle a'yân-ı sâbite mertebesindeki varoluşsal duruma diğer yönüyle ise "kurb-ı nevâfil" hadîsinde ifade edilen ilâhî yakınlık sayesinde kulun beşerî sıfatlardan fânî olduğu bir hâle işaret etmektedir. İbnü'l-Arabî'ye göre bu sürecin sırrı, kulun Hakk'ın emir ve irâdesine fıtratında içkin olan mutlak teslimiyetle yönelmesinde saklıdır. Özgürlük vehminden soyutlanmayı ve bu niteliğin hakikî sahibine iade edilmesini ifade eden "özgürlüğün terki" makamı da dördüncü bölümde ele alınmaktadır. İnsanın kendi fakrını ve sebepler karşısındaki zorunluluğunu idrâk etmesi sonucunda ulaşılan bu mertebe, özgürlük iddiasından tamamen sıyrılmayı ve onu gerçek sâhibine teslim eden bir kulluk şuurunu ifade etmektedir. Bölümün sonunda ise İbnü'l-Arabî'nin özgürlük anlayışı, modern Batı düşüncesindeki belirli teorilerle karşılaştırılmaktadır. Batı düşüncesinde özgürlük özerk bir kendilik bilinci etrafında inşâ edilirken İbnü'l-Arabî düşüncesinde özgürlük, bu bilincin Hakk'a nispetle yeniden tanımlanmasıyla ortaya çıkan kulluk bilinciyle temellendirilmektedir