Atatürk Dönemi sağlık politikalarının halka yansımasında öncü kurumlar: Numune Hastaneleri (1924 - 1938)

Abstract

Sağlık, insan ve toplum hayatının devamı açısından vazgeçilmez bir değerdir. Bu yüzden her ülke, vatandaşlarının ihtiyaçlarını, mevcut sağlık sorunlarını ve kaynaklarını dikkate alarak kendine özgü sağlık teşkilatını oluşturur. Halkının sağlık seviyesini en üst düzeye ulaştırmak ve geliştirmek her ülkenin hedefidir. Bu hedefe ulaşmada sağlık hizmetleri anahtar rol oynar. Bireylerin ve toplumun sağlığını korumak, hastalıkların oluşmasını engellemek, hastalananları en erken dönemde teşhis ederek tedavilerini yapmak ve sosyal refahı temin etmek amacıyla sunulan hizmetlerin tümü, sağlık hizmetleri olarak adlandırılır. Sağlık hizmetleri, koruma, erken tanı ve tedavi, rehabilitasyon şeklinde sınıflandırılır. Türkiye'de sağlık hizmetlerinin modern anlamda ele alınması ve sunumu ile ilgili en önemli dönüşüm ve değişim, Milli Mücadele yıllarında başladı. Sağlık hizmetlerinin yürütülmesi görevi 1920 yılında, İcra Vekilleri Heyeti'ne bağımsız bir bakanlık olarak dâhil olan Sıhhiye ve Muaveneti İçtimaiye Vekâleti'ne (Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı) verildi. Sıhhiye Vekâleti savaş koşullarında, daha çok cephelerde baş gösteren sağlık sorunlarının çözümüne yöneldi. Türk Milli Mücadelesi başarıyla sonuçlandı ancak lider kadroyu çözülmesi gereken birçok problem bekliyordu. Savaşlar nedeniyle ülke nüfusu çok azalmıştı. Ayrıca bulaşıcı hastalıklar, yoksulluk, eğitimsizlik, sağlık kurumları ve sağlık insan gücü sayısının yetersizliği gibi sağlık göstergelerini olumsuz etkileyen pek çok sorun vardı. Nüfusun nitelik ve nicelik açısından iyileştirilmesinin ve bahsi geçen sağlık sorunlarının çözümü, sağlık hizmetlerinin çağın gereklerine ve ülkenin ihtiyaçlarına göre yeniden yapılandırılmasıyla mümkün olabilirdi. Bu yüzden Sıhhiye Vekâleti ülkenin ihtiyaçlarını dikkatle tetkik ederek bir sağlık programı hazırladı; bu program doğrultusunda faaliyetlerine başladı. Ülkedeki yataklı tedavi kurumlarının yetersizliği ve modern araçlardan yoksunluğu bilindiğinden, hazırlanan sağlık programına "Numune Hastaneleri tesis etme" hedefi de eklendi. 18 Mart 1924'te TBMM'de, Sıhhiye ve Muaveneti İçtimaiye Vekâleti bütçesi müzakerelerinde, Ankara, Sivas, Erzurum ve Diyarbakır'da dört Numune Hastanesinin kurulmasına, bu kurumların doğrudan Sıhhiye Vekâleti'ne bağlanarak genel bütçeden finanse edilmesine karar verildi. Bahsi geçen vilayetlerde Gureba Hastanesi adıyla faaliyet gösteren sağlık kurumları 1 Mayıs 1924'ten itibaren Sıhhiye Vekâleti'ne devredildi ve Numune Hastanesi ismiyle hizmet sunmaya başladı. Bu dört hastanenin dışında, 1936'da İstanbul'da Haydarpaşa Numune Hastanesi de kuruldu. Ankara, Sivas, Erzurum ve Diyarbakır Numune Hastaneleri 1924 yılında hizmet vermeye başladığında, fiziksel koşulları, yatak kapasiteleri ve sağlık insan gücü mevcudiyeti hayli yetersizdi. Bu yüzden bir yandan mevcut binalar onarımdan geçirilip, yeni binalar inşa edilirken, diğer yandan personel kadrosunun tamamlanmasına gayret edildi. Ancak bu kurumlarda sağlık insan gücü istihdamı noktasında önemli sorunlar yaşandı. Hastanelere başvuran vatandaşlar, zaman zaman tıbbın her dalından uzman hekime ulaşma imkânı elde edemedi Süreç içerisinde sağlık insan gücü eksikliği sorununa, tıbbi malzeme, fizik mekân ve yatak kapasitesi yetersizliği gibi problemler de eşlik etti. Ancak bahsedilen tüm bu olumsuzluklara rağmen, Numune Hastaneleri yataklı tedavi hizmetleri alanında hem kuruldukları merkezlerin hem de çevre vilayetlerin büyük bir ihtiyacını karşıladı. 1924-1938 yılları arasında bu hastanelerde yüz binlerce hasta ayaktan, on binlerce hasta ise yatırılarak tedavi altına alındı. Yerel yönetimleri hastane açmaya teşvik etmek ve bu idarelerin açacağı hastanelere model oluşturmak gayesiyle kurulan Numune Hastaneleri, zamanla bu işlevi de yerine getirdi. 1937 yılına gelindiğinde il özel idarelerinin ve belediyelerin kurduğu hastane sayılarının arttığı görülüyordu. Cumhuriyet'in lider kadrosu, toplumsal modernleşme projesinin ancak sağlıklı bir toplumla başarıya ulaşabileceğinin bilincindeydi. Bu yüzden ulusal sağlık politikasının merkezine sağlıklı ve gürbüz nesil idealini yerleştirildi. Halkçılık ilkesi temel alınarak kurulan Numune Hastaneleri, sundukları sağlık hizmetleriyle bu ideale erişmede önemli birer aktör olarak görev aldı.