Çevresel anayasalcılığın gelişimi

Abstract

Bu çalışma kapsamında çevrenin anayasal düzeyde korunmasını sağlayan çevresel anayasalcığın gelişimi incelenmiştir. Birinci bölümde öncelikle, çevrenin anayasalar tarafından düzenleme konusu haline getirilmeden önce bu fikrin oluşmasını sağlayan tarihsel boyut ve toplumsal hareketlerin gelişimi incelenmiştir. Bu bağlamda, kavramsal açıklamalarıyla beraber çevrecilik ve ekolojik hareketler aktarılmıştır. Ekolojik hareketler içerisinde öne çıkan, ekolojizm ve derin ekoloji olarak anılan radikal çevreci hareketin ortaya koyduğu temel savunular, çevresel anayasalcılığı oluşturan bakış açısının anlaşılabilmesi açısından açıklanmıştır. Akabinde, ekolojik hareketin hukuksal boyutta tartışılarak paradigma değişikliklerinin önerildiği ekolojik hukuk hakkında değerlendirmeler yapmak hedeflenmiştir. Ekolojik hareketin ekolojik hukuka dönüştüğü noktada ekolojik hukuk düzeninin esas koruyucusu olarak anayasanın önemi vurgulanmıştır. Bu şekilde ekolojik hareketin çevresel anayasalcılığa nasıl zemin hazırladığı ortaya konulmuştur. Birinci bölümde son olarak, bu çalışmada "çevresel anayasalcılık" olarak kullanımı tercih edilen kavramın farklı kullanımlarına yer verilerek bu şekildeki kullanımın gerekçesi açıklanmıştır. Çevresel anayasalcılığa geçişin anlaşılabilmesi adına klasik anayasalcılık anlayışı üzerinde durulmuş ve çevrenin anayasaların konusunu oluşturması suretiyle gelişen çevresel anayasalcığa geçiş süreci aktarılmıştır. İkinci bölümde, çevresel anayasalcılık kavramı ve özellikleri üzerinde durularak önemini vurgulanmak amaçlanmıştır. Çevresel anayasalcılığı oluşturan ve diğer unsurların da ön koşulunu oluşturan sürdürülebilirlik unsuru incelemeye alınmıştır. Devletlerin ve toplumların ekonomik refahı için gerekli görülen kalkınmanın çevreye zarar vermeden gerçekleşmesini hedefleyen sürdürülebilir kalkınma kavramı ve büyüme kavramı ile olan ilişkisi değerlendirilmiştir. Çevresel bir anayasada bulunması gereken bir diğer özellik olarak eko-merkezci bakış açısı ortaya konulmuştur. Günümüzdeki birçok hukuk düzeninde hâkim olan insan merkezcilik, insan merkezci bakış açısının temelinde yatan hümanizm ve eko-merkezcilik ile paralel öneriler sunan post hümanizm üzerinden karşılaştırılmıştır. Ardından, insan dışındaki varlıkların etik açıdan değerlendirilmesi yapılarak hakların ve özel olarak çevresel hakların öznesi olup olamayacakları tartışmaları üzerinde durulmuştur. Son olarak, çevresel haklar maddi ve usuli boyutlarıyla incelenmiştir. Sözleşmeler yolu ile tanınan maddi ve usulü çevresel hakların anayasalar düzeyinde düzenlenmesinin sağlayacağı güvence üzerinde durulmuştur. Bu şekilde dinamik unsurları sayılan çevresel anayasalcılığın yalnızca sayılan unsurlarla sınırlı olmadığı, tartışılmakta ve gelişmekte olan bir alan olduğu ortaya konulmuştur.