Intellectual property in the digital automotive sector:A competition law analysis

Abstract

Küresel ölçekte hız kazanan dijitalleşme süreci, birçok sektörde olduğu gibi otomotiv sektörünü de derinden etkilemiştir. Günümüzde otomobiller, yalnızca mekanik araçlar değil; aynı zamanda yazılım, yapay zekâ, sensör teknolojileri ve bağlantılı dijital sistemlerle entegre birer mobil teknoloji ürününe dönüşmüştür. Bu dönüşüm, otomotiv sektöründe üretim ve satış sonrası süreçleri yeniden yapılandırmış; özellikle yedek parça piyasasında ciddi hukuki ve ekonomik değişimleri beraberinde getirmiştir. Çalışmada, otomotiv sektörünün dijitalleşme süreci ve günümüzdeki durumuna değinilmiş, önemi nedeniyle yedek parça hakkında daha detaylı bilgilere yer verilmiştir. Dijitalleşen otomotiv sektöründe karşılaşılan teknolojilerin yedek parça niteliği ve yedek parçaların fikri mülkiyet hukuku kapsamındaki korunması ile bu korumanın rekabet hukuku açısından doğurduğu etkiler ele alınmıştır. Tasarım, marka ve patent hakları gibi fikri mülkiyet araçları, üretici firmalara yedek parçaların üretimi ve satışı üzerinde geniş yetkiler tanımakta; ancak bu münhasır haklar, yan sanayi üreticilerinin pazara girişini zorlaştırmakta ve tüketici erişimini sınırlayarak fiyat rekabetini azaltmaktadır. Bu bağlamda, fikri mülkiyet koruması ile rekabet hukuku arasında hassas bir denge kurulması gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Bu dengeyi tartışmak adına öncelikle patent, marka ve tasarım hakları Türkiye ve Avrupa Birliği mevzuatları çerçevesinde karşılaştırmalı olarak incelenmiş, mevzuat hükümlerine tez kapsamında gerektiği ölçüde değinilmiştir. Otomotiv sektöründeki yedek parça piyasasında onarımın önündeki engeller, münhasır hakların fiyatları yapay biçimde yükseltmesi, tüketicinin alternatif tedarikçilere ulaşamaması gibi rekabeti kısıtlayan temel sorunlara değinilmiştir. Bu kapsamda, tasarım korumasının özellikle birleşik ürünlerde ne ölçüde geçerli olacağı, onarım istisnasının hangi koşullarda uygulanabileceği gibi kritik hukuki tartışmalara yer verilmiştir. Bahse konu tartışmalara rekabet hukuku bakımından 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 4., 6. ve 7. maddeleri çerçevesinde bakış açısı sunulmuştur. Öte yandan 206 Avrupa Birliği'nde 2025 yılı Mayıs ayında yürürlüğe giren tasarım korumasına ilişkin düzenlemeye yönelik değerlendirmelerde bulunulmuştur. Tezin temel amacı, fikri mülkiyet hakları ile rekabet hukuku arasında denge kurarak, hem üretici haklarını koruyacak hem de toplumsal refahı ve adil rekabeti sağlayacak bir çerçeve önermektir. Bu çalışma, dijitalleşme ile birlikte karmaşıklaşan otomotiv sektörü yapısı içinde yedek parçaların fikri mülkiyetle korunması ile rekabet hukukunun dengelenmesi ihtiyacını ortaya koyarak fikri mülkiyet haklarının sınırlarının çizilmesinde hukuki, ekonomik ve teknolojik dinamiklerin birlikte değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Sonuç olarak, yedek parça piyasasında inovasyon güdüsünün sınırlı olduğu göz önünde bulundurulduğunda, fikri mülkiyetin mutlak şekilde korunmasının, tüketici erişimini ve piyasa dinamizmini olumsuz olarak etkileyebileceği, bu nedenle, başta onarım istisnası olmak üzere belirli hukuki esnekliklerin uygulanabileceği ifade edilmiştir. Hukukun tek amacının yalnızca hak sahiplerini korumak olmadığı göz önünde bulundurulduğunda genel kamu yararını gözeterek adil, erişilebilir ve sürdürülebilir bir piyasa yapısı oluşturmak gerekmektedir. Bu bağlamda tezde sunulan öneriler, hem mevzuatın uygulanmasında hem de yargı kararlarında dengeleyici bakış açılarının güçlenmesine katkı sunmayı hedeflemektedir.