Mobil elektronik haberleşme hizmetlerinin özel kişilere gördürülme usulleri ve hukuksal rejimi

Abstract

Mobil elektronik haberleşme hizmetleri, yüksek yatırım maliyetleri, sınırlı frekans kaynakları ve hızla değişen teknolojik yapısı nedeniyle idare hukuku bakımından özel bir inceleme alanı oluşturmaktadır. Bu hizmetlerin kamu hizmeti niteliği taşıması, idarenin düzenleme ve gözetim yetkilerini ön plana çıkarırken; hizmetin fiilen özel kişiler tarafından yürütülmesi, yetkilendirme usullerinin hukuki niteliğinin ve sınırlarının açık biçimde ortaya konulmasını gerekli kılmaktadır. Türkiye'de mobil elektronik haberleşme hizmetlerinin özel kişilere gördürülmesine ilişkin hukuki yapı, tarihsel süreç içerisinde farklı yetkilendirme modelleri üzerinden şekillenmiş; bu modeller, zaman içinde teknik ve iktisadi gelişmelerin etkisiyle önemli dönüşümler geçirmiştir. Bu çerçevede, mobil haberleşme hizmetlerinin özel kişilere gördürülmesi sürecinin başlangıçta özel hukuk hükümleri çerçevesinde kurulan gelir paylaşımı sözleşmelerine dayandığı; daha sonra bu sözleşmelerin imtiyaz sözleşmelerine dönüştürülmesiyle idare hukuku alanına dâhil edildiği görülmektedir. İmtiyaz sözleşmeleri yoluyla tesis edilen bu hukuki bağ, idare ile özel kişi arasındaki ilişkinin niteliğini değiştirmiş; işletmecinin üstlendiği riskler ile idarenin sözleşme süresince ve sonunda sahip olduğu yetkiler bakımından klasik kamu hizmeti anlayışına özgü unsurları bünyesinde barındırmıştır. Bununla birlikte, mobil haberleşme teknolojilerindeki gelişmeler ve sektörün yapısı, bu sözleşme modelinin uzun vadede ne kadar sürdürülebilir ve değişimler karşısında gecikmeksizin uyarlanabilir olduğu hususlarında şüpheyle yaklaşılmasına neden olmuştur. Mobil haberleşme hizmetlerinin yürütülmesinde temel girdi niteliğini haiz olan frekans kaynağının kamu malı niteliği, yetkilendirme sürecinde idarenin sahip olduğu takdir yetkisini güçlendirmiştir. Frekans tahsisinin kural olarak ihale yoluyla yapılması, mobil hizmetlerin yetkilendirilmesine ilişkin süreçlerin, kamu kaynaklarının etkin ve verimli kullanılması ilkeleriyle ilişkilendirilmesini gerektirmiştir. Bu çerçevede, 5809 sayılı Elektronik Haberleşme Kanununa dayanılarak mobil elektronik haberleşme hizmetlerinin sunumunda frekans kullanım hakkının verilmesi esasının benimsenmesi, yetkilendirme rejiminde önemli bir kırılma noktası oluşturmuştur. Ancak anılan Kanun'un yürürlüğe girdiği tarihte mevcut olan imtiyaz sözleşmelerinin varlığını sürdürmesi, farklı mobil teknolojiler için de olsa, mobil haberleşme alanında imtiyaz sözleşmeleri ile kullanım hakkı verilmesi usulünün bir arada yürütülmesini zorunlu kılmıştır. Bu çalışma, mobil elektronik haberleşme hizmetlerinin özel kişilere gördürülmesine ilişkin yetkilendirme usullerini, tarihsel gelişim süreci, teknik ve iktisadi koşullar ile kamu hizmeti ilkeleri ışığında ele almakta; imtiyaz sözleşmeleri ile kullanım hakkı verilmesi usulünün hukuki niteliğini, kapsamını ve sonuçlarını karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Çalışma sonucunda, mobil elektronik haberleşme hizmetlerine ilişkin yetkilendirme rejiminin, kullanım hakkı verilmesi usulü çerçevesinde yeniden oluşturulduğu; bu süreçte idarenin düzenleme yetkileri ile özel kişinin yetkilendirmeden doğan hak ve yükümlülükleri arasındaki dengenin, teknoloji ve piyasa koşullarındaki değişimler doğrultusunda güncellendiği ve imtiyaz sözleşmelerinin tamamlayıcı ve istisnai bir hukuki rol üstlendiği ortaya konulmaktadır.