Murathan Mungan'ın Mezopotomya Üçlemesi'nin dramatik mekan bağlamında okunması

Abstract

Tiyatroda mekân, yirmi beş yüzyıllık tarihsel bir süzgeçten geçerek biçimlenmiş ve dönüşümünü günümüzde de sürdürmektedir. Antik Yunan'da ortaya çıkışından itibaren tiyatro, varlığını mekân üzerine kurmuş; seyircinin fiziksel varlığıyla ayrılmaz bir bağ içerisinde, kamusal alanlar inşa ederek toplulukları bir araya getirmiştir. Bu yönüyle tiyatronun toplulukçu yapısı doğrudan mekânla birlikte ortaya çıkmıştır. Bu çalışmada, tiyatronun sözlü ve görsel kaynaklarını bünyesinde bir araya getiren, "bir yerin her yer olabilmesini" mümkün kılan ve geçmiş, şimdi ile geleceği bir arada taşıyabilen dramatik mekân kavramı ele alınmıştır. Dramatik mekân yalnızca sahne değil, oyunun anlam örgüsünü kuran, zaman-mekân ilişkisini biçimlendiren ve tiyatro anlatısını derinleştiren temel kurucu unsur olarak değerlendirilmiştir. Tiyatronun zamanla kurduğu ilişki çoğunlukla mekân aracılığıyla temsil edilir. Opsis (görme/görülme) temeline dayanan tiyatro, bu temsil ilişkisini mimetik (taklit) ve diegetik (anlatı) mekân yapısıyla kurar. Böylece tiyatroda zaman, sahnede doğrudan gösterilen ya da anlatı yoluyla çağrılan mekân aracılığıyla biçimlenir. Bu yapı, dramatik mekânın sembolik ve anlatısal işlevler taşıdığını; bir oyunun üslup ve tarzını belirleyen temel bileşenlerden biri olduğunu göstermektedir. Aynı zamanda dramatik mekân, içerdiği potansiyeller sayesinde oyunun estetik ve tematik boyutlarını zenginleştirme kapasitesine sahiptir. Çalışmanın ilk bölümünde, mekân kavramının tarihsel süreçte geçirdiği dönüşüm ve anlam katmanları incelenmiş; mekânın toplumsal ve bireysel sembollerle nasıl biçimlendiği tartışılmıştır. Ardından dramatik mekânın tiyatro içindeki tarihsel evrimi, işlevleri ve sahneleme biçimleri üzerindeki belirleyiciliği ele alınmıştır. Dramatik mekân, mitik zaman ve mitik mekân kavramları üzerinden yeniden değerlendirilmiş; kültürel hafıza, kolektif ve mitolojik sembollerle kurduğu ilişki analiz edilmiştir. İkinci bölümde ise bu bağlamda Murathan Mungan'ın Mezopotamya Üçlemesi üzerinden yapılan çözümlemede, mimetik ve diegetik mekân dengesinin mitik mekanın ve mitik zamanın sahnede nasıl kurulduğu , bu kurulumun anlatıya nasıl derinlik kattığı ortaya konmuştur.