Türk işaret dilinde söylem belirleyicileri: Derlem tabanlı bir çalışma

Abstract

Bu tez, işaret dilinde söylem analizi alanına katkıda bulunmayı amaçlamakta olup, Türk İşaret Dilinde söylem belirleyici adaylarını betimlemektir. Söylem belirleyicilerinin incelenmesindeki ilk adım, bunları tanımlamaktır. Bu çalışmada, söylem belirleyicilerinin tespiti için dört ölçüt belirlenmiştir (1) Sözdizimsel olarak isteğe bağlı olmaları, (2) Doğruluk koşullarına bağlı olmamaları; (3) Yorumlama süreçlerinde çıkarımsal mekanizmaları yönlendirmeleri, (4) Dilbilgisi açısından tek bir rolü taşımalarıdır. Bu bağlamda Türk İşaret Dilinde üzerinde çalışılan örneklem kapsamında alan yazında sıklıkla çalışması bulunan avuç yukarı (palm-up) da dâhil olmak üzere 29 farklı Söylem belirleyici adayı tespit edilmiştir. Bunlardan bir defa ya da sadece bir anadili konuşucusu tarafından üretilmiş olanlar çalışmanın kapsamı dışında bırakılarak toplam 21 söylem belirleyici adayı biçimsel ve sözcüksel olarak tanımlandıktan sonra tümcedeki işlevleri, konumu ve üretim sırasında kendilerine eşlik eden el dışı hareketlerdeki örüntü bakımında değerlendirilmiştir. Söylem belirleyici olarak kullanılan bu ögelerin analizi; dağılımları, işlevleri ve söylem içindeki konumları açısından dil içi (intra-linguistic) farklılıklar ortaya koymaktadır. Analiz edilen Türk İşaret Dili derleminde doğal veri toplayabilmek için yarı-yapılandırılmış yöntem çerçevesinde konu üretim testleri ve resim/video üretim testleri kullanılmıştır. Dolayısıyla derlemin doğrudan söylem belirleyici üretimini tespit etmeye yönelik olarak hazırlanmış bir kaynak olmaması çalışmanın sınırlılıklarını oluşturmuştur. Söylem belirleyicilerin kullanımına dair belirli bir sosyodilbilimsel modelin bulunmadığı görülmektedir; kullanım, tamamen işaretleyicinin tercihlerine bağlıdır ve bu durum, konuşulan diller üzerine yapılan önceki araştırmalarla tutarlıdır. Derlem tabanlı bir çalışma olan bu tezde Türk İşaret Dilinde günlük konuşma bağlamında sıklıkla söylem belirleyici üretimine başvurulduğu; söylem belirleyici kullanımının ve çeşitliliğinin tamamen kişilere bağlı olduğu ve alanyazınla da uyumlu olarak söylem belirleyicilerin tam olarak tanımlanmış bir ulama ait olmadığı; tümce de sadece bir rolü üstlenebildiği; çok işlevli olup konum ve bağlam çerçevesinde anlam kazandığı; söyleme farklı anlamlar katmaları sebebiyle bunları dilbilgisel olarak diğer yapılardan ayırmanın zor olduğu değerlendirilmiştir. Bu söylem belirleyicilerinin işlevsel çeşitlilik göstermekle beraber üretimde konuşucuya bağlı dilsel olarak özgül (language-specific) işlevler üstlendiği gözlemlenmiştir. Söylem belirleyicilerinin söylem içindeki konumları, işaret dillerinde el dışı hareketlerin tümce sınırını belirlemede ki etkisi göz önünde bulundurularak belirlenmiştir. Bu kapsamda karşılıklı konuşma şeklinde üretilen metinlerde söylem belirleyicilerin çoğunlukla geribildirim amacıyla bağımsız pozisyon da üretildiği ancak alanyazınla da uyumlu olarak serbest konum kapsamında tümcenin sonunda, başında ortasında üretildiği görülmüştür. Diğer yandan el dışı hareketlerin ise işlevsel dağılımda belirleyici etkiye sahip olmamakla beraber göz hareketlerinin işlevsel değişikliği desteklediği değerlendirilmiştir. Sonuç olarak, bu çalışma, söylem belirleyicilerin konuşulan ve işaret dilleri arasında ortak özelliklere sahip olduğunu ortaya koymaktadır.