Türkiye’de bölgesel kalkınma planlaması

Abstract

1980’li yıllarla birlikte, merkezi yönetimin rolünün azaltılması gerektiği savunulmuş, serbest piyasa ekonomisi ön plana çıkarılmış ve devletin ekonomik müdahalelerinin kısıtlanması gerektiği düşünülmüştür. Bu anlayış doğrultusunda, ülkelerin kamu yönetimlerinde çeşitli değişim ve dönüşümler meydana gelmeye başlamıştır. Dünyada hâkim olan bu yeni anlayış çerçevesinde, uluslararası örgütler, üyeliğe aday ülkelere küresel düzenin devam etmesi adına birtakım ortak kriterler getirmiştir. Bu noktada, Avrupa Birliği’ne aday ülke konumunda olan Türkiye de birleşik ve bütünleşik bir Avrupa yaratma çabasında olan AB’nin üyelik kriterlerine uyum sağlamaya çalışmıştır. Avrupa Birliği’ne üyelik sürecinin bir gereği olarak ülkemizde, İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflandırması (İBBS veya NUTS) yoluyla üç kategoriden (Düzey I, II ve III) oluşan bir sınıflandırma yapılmış ve bu kapsamda 26 adet kalkınma ajansı kurulmuştur. Yerel aktörlerin harekete geçirilmesiyle, sermayenin bölgelere girişi kolaylaştırılmış, bölgelerin rekabet gücünün arttırılması ana hedef olmuş, bölgesel kalkınma çalışmaları yabancı yatırım ve teşviklerin ülkeye girişi ile doğru orantılı bir şekilde yürütülmüştür. Birçok medeniyete ev sahipliği yapması, kültürel mirası, tarihi ve elverişli topraklarıyla oldukça büyük bir öneme sahip olan Güneydoğu Anadolu Bölgesi, birtakım nedenlerden ötürü dezavantajlı olarak anılmakta ve kalkınmada öncelikli bölgelerden biri olarak sınıflandırılmaktadır. Bölgedeki dezavantajların ortadan kaldırılması ve var olan yerel potansiyellerin ortaya çıkarılması adına bölgede, temelleri Cumhuriyet’in ilk yıllarına kadar uzanan birçok planlama uygulanmaya başlanmıştır. 1977 yılında, Bölgede bulunan havzalara ilişkin su projelerinin birleştirilmesiyle oluşturulan Güneydoğu Anadolu Projesi, 1989 yılında hazırlanan “Master Plan” ile birçok alanda kalkınmayı hedefleyen entegre bir bölgesel kalkınma planlamasına dönüşmüştür. Çalışmada, Güneydoğu Anadolu Projesi, bölgesel kalkınma planlaması örneği olarak ele alınmış, Projenin gelişim sürecine ulusal ve uluslararası faktörlerin etkisi açıklanmaya çalışılmıştır. Burada, asıl ele alınmak istenen husus, 1980’li yıllarla birlikte, bölgesel kalkınma planlamasına farklı bir boyut kazandırılması ve ulus üstü faktörlerin bu alandaki etkisi olmuştur.