İkinci Meşrutiyet döneminde Ermenilere verilen madencilik imtiyazları

Abstract

"İkinci Meşrutiyet Döneminde Ermenilere Verilen Madencilik İmtiyazları" başlıklı doktora tezinin amacı, Ermeni tebaasına 1908-1918 yılları arasında madencilik sektöründe hangi koşullar altında imtiyazlar verildiğini araştırmak ve konuya ilişkin örnekleri arşiv belgelerine dayalı analiz yöntemiyle incelemektir. Bu doğrultuda, Osmanlı Devleti'nde madencilik sektörü ele alınmış ve bu sektörde Ermeni tebaasının konumu tarihsel bir perspektifle ve arşiv belgeleri ışığında değerlendirilmiştir. Osmanlı Devleti'nde madencilik sektöründe imtiyaz verilen Ermeniler, millet sistemi içinde yönetilmiş ve bu çerçevede ekonomik, hukuki ve dinî alanlarda onlara çeşitli imtiyazlar verilmiştir. Ekonominin önemli bir parçası olan maden cevherleri, Tanzimat Fermanı ilan edilene kadar şeri hükümler ve örfi nitelikteki kanunnamelerle işletilmesine rağmen 1861'den itibaren madencilik sektörüne özgü nizamnamelerle işletilmiştir. Daha sonra 1869, 1887 ve 1906 yıllarında yeni maden nizamnameleri yürürlüğe girmiş ve çalışmanın sınırları olan 1908-1918 yılları arasında 1906 Maadin Nizamnamesi'nin hükümlerine göre madencilik faaliyetleri yürütülmüştür. Ayrıca 1906 Maadin Nizamnamesi, 1913 ve 1915'te yapılan değişikliklerle Osmanlı Devleti yıkılana kadar geçerliliğini korumuştur. Birinci bölümde Osmanlı Devleti madenciliğinin tarihsel gelişimine, madencilik sektörüne etki eden faktörlere ve maden hukukunda yaşanan değişiklere değinilmiştir. Batılı devletlerin, Osmanlı Devleti'ni emperyalist bir anlayışla ve ekonomik çıkarlar doğrultusunda kullanmaya yönelik takip ettikleri yöntem ve girişimler; kapitülasyonlardan yararlanma biçimleri ve bunların sebepleri ele alınmıştır. İkinci bölümde İkinci Meşrutiyet'in ilanından sonra ekonomi alanında ortaya çıkan yeni politikalar ve madencilik alanında meydana gelen gelişmeler incelenmiştir. 1908-1914 yılları arasında Ermenilere verilen madencilik imtiyazları başta olmak üzere, bu dönemde imtiyazların hangi bölgelerde ve hangi maden türlerinde, ne tür şartlar altında kimler tarafından talep edildiği ve kimlere izin verildiği açıklanmıştır. Ayrıca bu bölümde imtiyaz verilen vilayetlerin idari, sosyoekonomik ve demografik açıdan değişimi ele alınmıştır. Bu bölümde son olarak maden türlerinin teknik olarak tanımlarına, tarihsel süreç içinde dünya genelinde ortaya çıkışına ve bunların Osmanlı tarihi açısından önemine dair bilgiler paylaşılmıştır. Üçüncü bölümde ise Birinci Dünya Savaşı yıllarında millî ekonomi politikalarına ve Osmanlı madencilik faaliyetlerine, 1914-1918 yılları arasında, özellikle 1915 yılından sonra madencilik alanında Ermeni tebaasına verilen imtiyazlar değerlendirmeye alınmıştır. İkinci ve üçüncü bölümlerde madencilik sektöründe Ermenilere verilen imtiyazların ek süreleri konusundaki izinlere, Ermenilerin mevcut imtiyazlarını devir ve ferağ yöntemiyle başkalarına satmalarına dair bilgilere yer verilmiştir. 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Osmanlı madencilik sektöründe millî sermayenin eksikliği sebebiyle dışa bağımlı bir yapı gözlemlenmiş; bu sektörde cevherlerin işletilmesi için yabancı sermayenin etkisi söz konusu olmuştur. Yabancı sermayenin maden bölgeleri arasındaki dolaşımını yönlendirmek amacıyla, Ermeni tebaası aracılık rolü üstlenmiştir. Sonuç olarak İkinci Meşrutiyet'in ilanından Birinci Dünya Savaşı sonuna kadar olan dönemde gerçekleşen siyasi, askerî ve hukuki gelişmelere rağmen Ermeni tebaasına madencilik sektöründe imtiyaz verildiği tespit edilmiştir.