Neşvân el-Himyerî ve Şemsü'l-Ulûm eserinin arapça sözlük geleneğindeki yeri

Abstract

Bu çalışma, öncelikle VI/XII. yüzyılda Yemen'de yaşamış lugat âlimi Neşvān b. Saʿīd el-Ḥimyerī'nin (ö. 573/1178) hayatını, ilmî kişiliğini ve entelektüel birikimini ele almakta; ardından onun en önemli eseri olan Şemsu'l-ʿulūm ve devāʾu kelāmi'l-ʿArab mine'l-kulūm adlı ansiklopedik sözlüğünü incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, bu eserin Arap sözlük geleneği içerisindeki yerini ilmî, tarihî ve metodolojik boyutlarıyla ortaya koymaktır. Neşvān b. Saʿīd el-Ḥimyerī, klasik sözlükçülük anlayışını aşarak, dilsel olduğu kadar tefsir, hadis, kırâat, fıkıh, astronomi, tıp, botanik, tarih ve kültür gibi birçok alana dair bilgileri sözlük formatında bir araya getirmiş; böylece eserini disiplinler arası ansiklopedik bir başvuru kaynağına dönüştürmüştür. Tezde Neşvān'ın ilmî şahsiyeti, yaşadığı dönem, kullandığı kaynaklar, istişhâd yöntemi, bina sistemine dayalı alfabetik tertibi ve özgün sözlükçülük anlayışı ayrıntılı biçimde analiz edilmiştir. Şemsu'l-ʿulūm, sadece Arap diliyle sınırlı kalmayan; fırkalar, kabileler, tarihi olaylar, coğrafi terimler, halk kültürü, rüya tabirleri, çocuk oyunları, tıbbi ve astronomik bilgiler gibi geniş bir içeriği dilsel bağlamda sunan hacimli bir eserdir. Bu bağlamda, eserin farklı başlıklar altında sunduğu bilgilerin nitel ve tematik olarak çözümlemesi yapılmış; klasik dönem Arap sözlükçülüğü ile karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Araştırma, nitel yöntemle gerçekleştirilmiş; betimleyici ve çözümleyici analiz teknikleriyle yapılandırılmıştır. Kaynak olarak hem matbu hem de dijital formatta on iki cilt hâlinde neşredilmiş Şemsu'l-ʿulūm esas alınmış; ayrıca klasik sözlükler, modern sözlükbilim çalışmaları ve Neşvān'ın diğer eserleri de incelenmiştir. Eserin içerdiği tekrarlar, alfabetik sistemdeki erişim zorlukları ve kaynak eksiklikleri gibi yönleri de tarafsız biçimde ele alınmıştır. Nihayetinde Şemsu'l-ʿulūm, klasik Arap sözlükçülüğünde eşine az rastlanan metodolojik bir zenginliğe, disiplinler arası içeriğe ve yüksek ilmî değere sahiptir. Bu tez ile hem Neşvān b. Saʿīd el-Ḥimyerī'nin ilmî mirasına dikkat çekmek hem de sözlükbilim alanına özgün bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.