Dijital anayasacılık: Algoritmik toplumda aktörler ve temel haklar

Abstract

Küreselleşme ve dijitalleşmenin karşılıklı etkileşimi toplumlar, siyaset ve hukuk üzerindeki etkisini derinleştirirken, yeni bir toplumsal düzen doğurmaktadır. Algoritmik toplumun kendine özgü ve karmaşık yapısı, modern anayasacılığın devlet iktidarını sınırlandırmayı ve dikey bir çerçevede devlet-birey ilişkilerini düzenlemeyi amaçlayan temel ilkelerinin uygulanmasını zorlaştırmaktadır. Dijital teknolojileri sunan ve bunlardan yararlanan teknoloji şirketlerinin kamusal alanda artan etkisi, kamu gücünün sınırlarını belirsizleştirmektedir. Temel haklara yönelik tehdit kaynaklarının çeşitliliği ve dijital alanın yönetişim yetkilerinin özel ve kamusal aktörler arasında paylaşılmış olması, modern anayasacılığın araçlarının yeniden yorumlanmasını gerektirmektedir. Dijital anayasacılık, algoritmik toplumda anayasal değerlerin korunmasında devletin ve çevrimiçi aktörlerin sorumluluğuna dair teorik bir bakış açısı sunabilir. Algoritmik toplumun bu sorunlarına getirilen normatif yanıtlar ise dijital anayasacılığın teorik köklerini oluşturan "toplumsal anayasacılık" ve "anayasal çoğulculuk" düşüncelerinden yola çıkılarak değerlendirilmiştir. Ulus devleti aşan anayasallaşma eğilimi, uluslararası siyasî kurumların 'maddi anlamda anayasal nitelikte' normları ile küresel toplumda 'siyaset-dışı' şekilde ortaya çıkan normlar olmak üzere iki koldan gerçekleşmektedir. Bu eğilim ise dijital alanda çok katmanlı ve birden fazla aktörün yer aldığı bir anayasallaşma sürecini ifade etmektedir. Bu kapsamda ABD'nin, neoliberal küreselleşme teorileriyle yönlendirilen ve kendi kendini düzenleyen çevrimiçi ortam tasarımı, Avrupa Birliği'nin yüzyılın başındaki politikalarını etkilemiştir. Öte yandan AB regülasyonlarının Birlik sınırlarını aşan etkisi, dijital anayasacılığın hukuki çerçevesinin oluşmasına önemli bir katkı sağlamaktadır. ABD'deki gelişmelerin sınırötesi etkisi ise hukuki düzenlemeler veya mahkeme kararlarıyla oluşturulan bir koruma rejiminden ziyade, çevrimiçi platformların küresel uygulamalarıyla görülmektedir. Çalışmada karşılaştırmalı bir bakış açısıyla dijital alana öncülük etme amacı taşıyan Avrupa ve ABD'deki hukuki gelişmelerle, çevrimiçi platformların kamusal-benzeri yetkilerinin dijital alanda hukuk uygulamasını nasıl şekillendirdiği değerlendirilmiştir.