Bazı vigna türleri'nin mikroçoğaltımı ve bazı streslere karşı dayanıklılığının belirlenmesi

Abstract

Bambara yer fıstığı (Vigna subterranea) ve börülce (Vigna unguiculata), yüksek besin değerleri, çevresel koşullara dayanıklılıkları ve ekonomik katkıları nedeniyle gelişmekte olan ülkelerde önemli tarım ürünleridir. Bu çalışma da, farklı BAP ve NAA dozlarının Bambara yer fıstığı ve börülce bitkilerindeki farklı eksplantların rejenerasyon kapasitesi üzerindeki etkisini incelemiştir. Bambara yer fıstığı eksplantları; yaprak, koltuk altı meristemi, kotiledon, kök, yarım kotiledon boğumu ve epigeal boğumu, börülce eksplantları ise; yaprak, koltuk altı meristem, kotiledon, kotiledon boğumu, hipokotil ve kökten oluşmuştur. Ayrıca bitkilerin abiyotik streslere dayanıklılığını değerlendirmek amacıyla 0-250 mM NaCl uygulanarak tuzluluk stresine de bakılmıştır. BAP ve NAA'nın etkileri, Bambara yer fıstığı ve börülce eksplantlarının spesifik türlerine göre farklılık göstermiştir. Her iki çeşitte bambarada en iyi sürgün rejenerasyonu ağırlıklı olarak epigeal boğum boğumlarında gerçekleşirken, börülcede ise kotiledon boğumlarında gözlemlenmiştir. Epigeal boğum eksplantlarından sürgün elde edilmesinde, UTM1 çeşidinde en iyi frekansı 0.5 mg L⁻¹ BAP ve 0.05 mg L⁻¹ NAA ile desteklenen 1 × MS ortamında gözlenirken, Tasikmalaya çeşidi ise 1.0 mg L⁻¹ BAP içeren ortamdan elde edilmiştir. Kotiledon boğum eksplantlarında TG2 çeşidinde optimal sürgün rejenerasyonu 1.00 mg L⁻¹ BAP içeren ortamda gerçekleşirken; Puyuh çeşidinde ise 0.125 mg L⁻¹ BAP ile 0.05 mg L⁻¹ NAA içeren ortamda gözlenmiştir. Farklı IBA konsantrasyonları (0.25–0.5 mg L⁻¹), Bambara yer fıstığında ve börülce çeşitlerinde kök oluşumunu teşvik etmiş olsa da, tüm çeşitlerde sera koşullarına adaptasyon sınırlı kalmış ve çiçeklenme evresine ulaşılamamıştır. Bambara yer fıstığı ve börülce her iki tür de in vitro tuz stresi koşullarında 100 mM NaCl seviyesine kadar büyüme göstermiştir. Artan tuz konsantrasyonları morfolojik tepkilerde azalmaya yol açarken, biyokimyasal tepkiler NaCl seviyeleri arasında önemli derecede farklılık göstermiştir. Tuz stresi, Bambara yer fıstığının sürgün ve kök örneklerinde biyokimyasal belirteçlerin konsantrasyonlarını artırmıştır. Puyuh çeşidinde köklerdeki biyokimyasal üretim sürgünlere göre daha düşük olmasına rağmen artış eğilimi gözlemlenirken, TG2 çeşidinde köklerdeki biyokimyasal değerler genellikle sürgünlere kıyasla daha yüksek bulunmuştur. Sürgün rejenerasyonunda eksplant tipi ve hormon (BAP, NAA, IBA) konsantrasyonlarına bağlı olarak çeşitler arasında farklılık göstermekte olup, bu süreç çevresel faktörler ve büyüme düzenleyicileriyle optimize edilebilir. Tuz stresine karşı dayanıklılığı artırmak için Bambara yer fıstığı ve börülcede hormon uygulamaları ve genetik iyileştirme teknikleri gibi entegre stratejiler önerilmektedir.