Tarihsel Türk dilinden Başkurt Türkçesine Türk dilinde kişisizleştirme stratejileri ve kişisizleştirmenin edilgenlikle ilişkisi

Abstract

Bu tezde, Türk dilinin Oguz dalının Eski Türkçe döneminden Erken Modern Türkçe dönemine uzanan bir hatta yazılı külliyatı ile İdil-Ural Kıpçak Türk lehçesi Başkurt Türkçesini kapsayan bir bütünce üzerinden etken ve edilgen çatılarda görülen kişisiz kuruluşlar art zamanlı ve karşılaştırmalı bir yaklaşımla incelenmiştir. Türk dilinin Oguz dalına ait ve en erken 7. yy.’a tarihlenebilen metinlerden Erken Modern ve Çağdaş Modern Başkurt Türkçesine uzanan dil sürekliliği ve yazılı külliyatın tür çeşitliliği dikkate alınarak bu kuruluşların tarihsel gelişimi açıklanmıştır. Tez Giriş; 1. Bölüm: Kişisiz Kuruluşlar, Kişisizleştirme, Edilgenlik ve Edilgenliğin Kişisizleştirme ile İlişkisi: Teorik Bir Bakış; 2. Bölüm: Tarihsel Türk Dilinden Başkurt Türkçesine Kişisizleştirme Stratejileri ve Kişisiz Kuruluşlar; 3. Bölüm: Tarihsel Türk Dilinden Başkurt Türkçesine Edilgenliğin Kişisizleştirme ile İlişkisi ve Sonuç bölümlerinden oluşmaktadır. Tezin ‘Giriş’ bölümünde tezin konusu ve amacı, tezin sınırları ve kullanılan yöntem açıklanmıştır. Tezin Birinci Bölümde kişisiz kuruluşlar, kişisizleştirme, edilgenlik ve edilgenliğin kişisizleştirme konusunun kuramsal çerçevesi çizilmiş, alan bilim yazını değerlendirilmiştir. Kişisizlik kavramı söz dizimsel, anlamsal ve biçim birimsel bakış açılarıyla ele alındığı için, bu tezde söz konusu kuramsal yaklaşımların tümü dikkate alınmış; bu doğrultuda kişisizleştirme stratejileri ile bu stratejilerin belirlenmesinde kullanılan kriterler ortaya konmuştur. Kişisizleştirme stratejileri söz dizimsel açıdan öznenin varlığı ya da yokluğu; anlamsal açıdan ise eyleyicinin bulunup bulunmaması ölçütleri temel alınarak değerlendirilmiştir. Bu değerlendirme sonucunda ortaya çıkan terimsel sınıflandırma, özneli eyleyicisiz, öznesiz eyleyicisiz ve özneli eyleyicili gibi kategorileri içermektedir. Tezin İkinci Bölümünde, Tarihsel Türk Dili ve Başkurt Türkçesinde kişisizleştirme stratejileri ve kriterleri, özneli eyleyicisiz veya öznesiz eyleyicisiz kişisizleştirme stratejileri ile eyleyicili kişisizleştirme stratejileri temelinde sınıflandırılmıştır. Buna göre TTD ve Bşk.’deki kişisiz kuruluşlar, tanıklanan örnekler üzerinden incelenmiş ve değerlendirilmiştir. Tezin Üçüncü Bölümünde, Tarihsel Türk Dili ve Başkurt Türkçesindeki edilgen kuruluşlar incelenmiştir. Bu bölümde, etken kişisiz kuruluşlar ile kişisiz edilgen kuruluşlar arasındaki ilişkinin daha iyi anlaşılması amacıyla, özellikle kişili edilgen kuruluşlara da yer verilmiş ve buna göre kişili ve kişisiz edilgen ayrımı daha somut veriler ışığında açıklanmıştır. Tezin Sonuç Bölümünde, TTD ve Bşk’deki etken kişisiz ve özellikle kişisiz edilgen kuruluşlar hakkında genel bir değerlendirme sunulmuştur. Ayrıca, TTD ve Bşk’de kişisizlik ve edilgenliğin düz yazı veya şiir metinlerindeki kullanım yeri/bağlamı ile sözlü ve yazılı edebiyat türlerinde bu ifadelerin kullanım sıklığı ve işlevine dair somut veriler ortaya konulmuştur.