Tanzimat'tan II. Meşrutiyet'e Ermenilere verilen madencilik imtiyazları

Abstract

"Tanzimat'tan II. Meşrutiyet'e Ermenilere Verilen Madencilik İmtiyazları" adlı bu çalışmada Osmanlı'da yaşayan Ermenilerin, Osmanlı toplumunda nasıl bir yaşam sürdükleri ve XIX. yüzyılda Anadolu coğrafyasında işlettikleri madencilik faaliyetleri incelenmiştir. Ermenilerin almış oldukları maden imtiyazlarının temel kaynağını Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü'nden alınan belgeler oluşturmaktadır. Arşivde, XIX. yüzyılı kapsayan yılların arşiv taraması yapılmış ve gerekli bilgilere ulaşılmıştır. Maden imtiyazı arşiv kayıtlarına ulaşırken, imtiyazlar şahıslara, şirketlere ve devletlere verildiği için, Ermeni kişi adları üzerinden tarama yapılmıştır. Ulaşılan belgeler üzerinden dönemsel olarak Ermenilere verilen maden imtiyazlarının istatistiği çıkarılmıştır. İlerleyen süreçlerde yeni belgelerin ortaya çıkması ve yeni belgelere ulaşılması durumunda ise, istatistiksel verilerin yeniden şekillenmesi pek muhtemeldir. Tezin taslak planı, ulaşılan belgelerin düzenine göre dizayn edilmiş ve Osmanlı Devleti'nin vilayet sistemi baz alınarak oluşturulmuştur. Üç bölümden oluşan bu tezin birinci bölümünde, Osmanlı Devleti'nde madenciliğin tarihsel olarak gelişimi, Osmanlı'nın madencilik üzerinde uygulamış olduğu politikalar, maden hukuku ve maadin nizamnameleri hakkında bilgi verilmiştir. Tezin ikinci bölümü, Tanzimat Fermanı'nın ilanından I. Meşrutiyet'e kadar olan süreçte Ermenilerin işletmiş oldukları maden imtiyazlarını kapsamaktadır. Tanzimat Fermanı'nın ilan edilmesiyle birlikte, yaşanan gelişmeler ışığında, Ermenilerin, içeride ve dışarıda yürütmüş olduğu ticari faaliyetler değerlendirilmiştir. Bu faaliyetler içerisinde Ermenilerin vilayetlerde işletmiş oldukları madenlerin değerlendirilmesi yapılmıştır. Ayrıca, Osmanlı Devleti kadrolarında ve memurluklarında almış oldukları görevler hakkında da bilgi verilmiştir. Tezin üçüncü ve son bölümünde ise I. Meşrutiyet'ten II. Meşrutiyet'e kadar Ermenilere verilen madencilik imtiyazları değerlendirilmiştir. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nda doğuda yaşayan bir grup Ermeni'nin Rusya tarafında yer alması ve savaş sonunda Ayastefanos Anlaşması'nın imzalanması ve sonrasında toplanan Berlin Konferansı'nda Ermeniler ile ilgili durumun bir maddeye konulması; Ermenilerin uluslararası bir toplantıda ilk kez yer aldığını göstermesi bakımından önemlidir. Bundan sonra yaşanan gelişmelerde ise Ermenilerin faaliyete geçirmiş olduğu komitelerin de kışkırtmalarıyla, Anadolu'da isyanlar çoğalmış ve bu isyanlar sürecinde Osmanlı Devleti'nde Ermenilerin maden işletme imtiyazı almaya devam ettiği görülmüştür.