Edebiyat ve bilim: Jules Verne ve J. -H. Rosny Aîné'nin (Joseph Henrı Honoré Boex) yapıtlarında bilimkurgu

Abstract

Bu çalışma, edebiyat ile bilimin tarihsel etkileşiminden doğan bilimkurgu türünü, 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başında Fransız edebiyatında belirgin bir konuma yerleştiren iki yazar—Jules Verne ve J.-H. Rosny Aîné—üzerinden incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, her iki yazarın eserlerinde bilimsel bilginin nasıl dönüştürüldüğünü, hangi bilimkurgu unsurlarıyla işlendiğini ve bu unsurların dönemin bilgi birikimiyle nasıl ilişkilendirildiğini karşılaştırmalı olarak ortaya koymaktır. Çalışmada, bilimkurgu kuramı içinde merkezi bir yere sahip Darko Suvin'in "bilişsel yabancılaştırma" ve "novum" kavramları kuramsal çerçeve olarak benimsenmiştir. Bu çerçeve aracılığıyla, Verne ve Rosny'nin ürettikleri kurguların okurda nasıl bir algısal kırılma yarattığı, bilimsel bilginin hangi yollarla estetik bir yapıya dönüştürüldüğü ve her iki yazarın bilim ile kurgu arasındaki ilişkiyi nasıl yeniden biçimlendirdiği analiz edilmiştir. Çalışmanın birinci bölümünde edebiyat ve bilimin etkileşimi Antik Çağ'dan 20. yüzyıla kadar tarihsel olarak ele alınmıştır. Antik Yunan'daki otomat ve yapay varlık tasvirlerinden Mezopotamya mitolojisinin yaratılış anlatılarına; Hint ve Çin kültürlerindeki uçan araçlar ve yapay canlı örneklerine kadar birçok metin, bilimsel düşüncenin erken biçimlerini yansıtan ön-bilimkurgu örnekleri olarak değerlendirilmiştir. Sanayi Devrimi'nin tetiklediği teknolojik ivme ve toplumsal dönüşümün 19. yüzyılda bilimkurguyu bağımsız bir tür hâline getirdiği vurgulanmıştır. Bu tarihsel zeminin ardından, bilimkurgunun kuramsal temelleri, Gernsback'ın "scientifiction" kavramı, Maurice Renard'ın "roman scientifique" yaklaşımı ve 20. yüzyıl düşüncesinde C. P. Snow'un "iki kültür" ayrımı çerçevesinde tartışılmıştır. İkinci bölümde Jules Verne'in Olağanüstü Yolculuklar dizisinde bilimsel bilginin kurgusal yapıya nasıl entegre edildiği incelenmiştir. Verne, dönemin coğrafya, fizik, kimya ve mühendislik bilgilerini titizlikle metne aktararak macera ile bilimselliği birleştiren didaktik bir yazın modeli oluşturmuştur. Ay'a Yolculuk, Dünya'nın Merkezine Seyahat, Denizler Altında 20.000 Fersah ve Esrarlı Ada gibi eserlerde bilimsel veriler hem olay örgüsünü yönlendiren işlevsel unsurlar hem de okura bilgi aktaran araçlar olarak değerlendirilmiştir. Verne'in yaklaşımı, bilimi popülerleştirme, geniş kitlelere ulaştırma ve bilimin sunduğu ilerleme düşüncesini destekleme yönünde iyimser bir perspektif sergilemektedir. J.-H. Rosny Aîné ise bilimkurguyu daha spekülatif, evrimsel ve felsefi bir düzlemde ele alan bir yazardır. Les Xipéhuz, La Mort de la Terre, La Guerre du Feu ve Les Navigateurs de l'Infini gibi yapıtlarında insan merkezcilikten uzaklaşan, farklı yaşam formları, çok türlülük, kozmik karşılaşmalar ve insan türünün olası evrimi gibi temalara odaklanmıştır. Rosny'nin kurgusunda bilim, öğretici bir unsur olmaktan çok varsayımsal bir düşünme alanı yaratır. Bu nedenle, onun eserlerinde novum unsurları daha köktenci ve belirsiz bir ontolojik yapı oluşturur. Rosny'nin yaklaşımı, 20. yüzyıl bilimkurgusunun karanlık, soruşturmacı ve insan sonrası perspektiflerine öncülük eden bir niteliğe sahiptir. Çalışma sonucunda, Verne ve Rosny'nin aynı gelenek içinde yer almalarına karşın bilimkurguya farklı yönlerden katkı sundukları görülmüştür. Verne'in bilimsel gerçeklere dayalı iyimser modeli ile Rosny'nin evrimsel ve kozmik sorgulamalara dayalı daha karanlık ve felsefi modeli, Fransız bilimkurgusunun iki kutbunu temsil etmektedir. Verne bilimi kurgu için bir araç hâline getirirken, Rosny kurguyu bilimsel varsayımları sınamak için bir düşünsel alana dönüştürmüştür. Bu çalışma, iki yazarın bilimkurgu türünün gelişimine sunduğu özgün katkıları belirginleştirerek edebiyat ve bilimin tarihsel ilişkisini geniş bir bağlamda değerlendirmeyi amaçlamaktadır.