Obsesif kompulsif belirtiler ve erteleme davranışları arasındaki ilişkide utanç ve üstbilişsel inançların sıralı aracı rolü

Abstract

Erteleme, bireyin bir görevi planlanan zamanda başlatma veya tamamlama sürecinde yaşadığı gecikmelerle kendini gösteren bir davranıştır. Pasif ertelemede zaman yönetimi işlevsel şekilde yapılamamakta ve öncelikli bir iş daha sonraya bırakılarak geciktirilmektedir. Aktif ertelemede ise birey bir öncelik sıralaması yaparak planlı, niyetli ve bilinçli bir şekilde erteleme kararı almakta, kendisinin yararına olacak görevleri daha önce yapıp diğer görevleri kasıtlı olarak ileri bir tarihe ertelemektedir. Erteleme davranışının en güçlü yordayıcılarından biri, bireyin ne derece obsesif-kompulsif belirtilere (OKB) sahip olduğudur. Bulgular, OKB'nin pasif ertelemenin artması, aktif ertelemenin ise azalması ile ilişkili olduğunu göstermektedir. Ancak, OKB belirtileri ile pasif ve aktif erteleme arasındaki ilişkinin ortaya çıkmasında hangi mekanizmaların etkili olduğu henüz yeterince bilinmemekte; duygusal ve bilişsel bileşenler içeren karmaşık bir süreç olduğu vurgulanmaktadır. Bu kapsamda, şimdiki çalışmada OKB belirtileri ile erteleme davranışları arasındaki ilişkide utanç (duygusal bileşen) ve üstbilişsel inançların (bilişsel bileşen) aracı rolü değerlendirilmiştir. Bireyin OKB belirtileri arttıkça utanç duygusunu daha fazla deneyimleyeceği, bunun da pasif ertelemenin artması, aktif ertelemenin azalmasıyla ilişkili olacağı varsayılmıştır. Benzer şekilde, bireyin OKB belirtileri arttıkça, üstbilişsel inançlardaki bozulmanın artacağı, bunun da pasif ertelemenin artması, aktif ertelemenin ise azalmasıyla sonuçlanacağı öngörülmüştür. Son olarak, utanç duygusundaki artışın üstbilişsel inançlardaki bozulmayı da yordayarak erteleme davranışlarıyla ilişki göstereceği varsayılmıştır. Bu araştırmanın amacı, OKB belirtileri ile aktif ve pasif erteleme arasındaki ilişkide utanç duygusu ve üstbilişsel inançların sıralı çoklu aracı rolünü incelemektir. Örneklem yaşları 18-55 yaş arasında değişen 637 katılımcıdan (413 kadın ve 224 erkek) oluşmaktadır. Tüm katılımcılar Bilgilendirilmiş Onam Formu, Bilgi Toplama Formu, Aktif Erteleme Ölçeği, Tuckman Erteleme Davranışı Ölçeği, Vancouver Obsesif Kompulsif Ölçeği, Suçluluk-Utanç Ölçeği ve Üstbiliş Ölçeği-30'u doldurmuştur. Katılımcılara kartopu örnekleme yöntemi kullanılarak ulaşılmış, veriler çevrimiçi olarak toplanmıştır. Aracılık analizleri, PROCESS uygulaması Model 6 ile pasif ve aktif erteleme için ayrı ayrı yürütülmüştür. Pearson korelasyon analizi bulguları, OKB belirtileri, utanç ve üstbilişsel inançlar ile pasif erteleme arasında pozitif yönde, aktif erteleme ile arasında ise negatif yönde anlamlı ilişkiler olduğunu ortaya koymuştur. Sıralı çoklu aracı değişken analizi bulguları, OKB belirtilerinin aktif ertelemedeki azalmayı doğrudan yordadığını, pasif ertelemedeki artışı ise yordamadığını göstermiştir. Her iki modelde de utanç duygusu OKB belirtileri ve erteleme davranışları arasındaki ilişkide anlamlı aracılık etkisi göstermiştir. Ancak üstbilişsel inançların sadece pasif erteleme modelinde anlamlı aracı rol oynadığı görülmüştür. Son olarak, OKB belirtileri ve erteleme davranışları arasındaki ilişkide utanç duygusu ve üstbilişsel inançların sıralı aracı etkisi, sadece pasif erteleme modelinde anlamlı bulunmuştur. Bulgular OKB belirtileri arttıkça bireylerin aktif erteleme gibi görece daha sağlıklı erteleme davranışlarını doğrudan azalttığını ortaya koymaktadır. Buna ek olarak, OKB utanç duygusundaki artış yoluyla da aktif ertelemeyi azaltmaktadır. Bununla birlikte, OKB belirtilerinin yüksekliğinin pasif ertelemeye doğrudan yol açmadığı dikkati çekmektedir. Bireyin utanç duygusu yüksek olduğunda ve bu da üstbilişsel inançlarda bozulmaya yol açtığında, OKB belirtileri pasif erteleme davranışlarını arttırıyor görünmektedir. Bulgular, özellikle pasif erteleme davranışlarının yüksekliğinden ve işlevsellik kaybından yakınan kişilere yönelik müdahalelerin geliştirilmesinde izlenecek yollara ilişkin kanıtlar sunmaktadır. Bu bağlamda, bu kişilerin OKB belirtileri, utanç duygularının şiddeti ve üstbilişsel inançlardaki bozulma değerlendirilerek bunlara yönelik müdahaleler uygulanmasının sürece katkı sağlayacağı düşünülmektedir.