21. yüzyıl toplumsal hareketleri ve kolektif özne tasavvurları

Abstract

21. yüzyılın ilk 25 yılında siyasal, iktisadi, toplumsal, hukuksal, kültürel, teknolojik bir dizi gelişme ve neoliberal hegemonyanın yapısal krizi tüm dünya toplumlarını makro siyasetten gündelik yaşama sarsıcı, köklü değişimlerle karşı karşıya bırakmıştır. Bu nedenle her görüşten insanın insanlığın önemli bir eşikte olduğunu beyan ettiği çağımızda modern sosyal bilimlerin varlık zeminini oluşturan toplumsal değişimi kavrama amacı, her zamankinden daha önemli hale gelmiştir. Hızla gerçekleşen dünya-tarihsel olayların toplumsal değişimin mahiyeti ve yönü üzerinde en fazla belirleyiciliğe sahip olanlarının dünyanın hemen her yerinde, kesintisiz bir biçimde patlak veren protesto ve isyanlar olduğunu kabul eden bu çalışma, toplumsal değişimi 21. yüzyılın yaygın, yoğun ama henüz anlamlandırılamamış olduğu kabul edilen protesto ve isyanları esas alarak kavramaya çalışmaktadır. Bu amaçla, sosyal bilimcinin toplumsal değişimi kavramak üzere, geçmiş, şimdi ve geleceği birbirine bağlayan, toplumların nasıl hareket ettiğini açıklayan bir tarih kavramına ihtiyaç duyacağı varsayılmış, çalışmanın ilk bölümünde toplumsal değişimi anlamak için tarih kavramının gerekliliği ortaya koyulmuştur. 21. yüzyılda toplumsal değişimin anahtar göstergelerinden olduğu düşünülen yaygın protesto ve isyanların çözümlenmesine kılavuzluk edecek tarih kavramı, toplumsal değişimin kendi çıkarlarını kolektif bir bellekten yapılan olgular seçkisini, ortak gelecek tahayyülüne dayanan bir anlatıya dönüştürerek savunan toplumsal çıkar grupları arasındaki mücadelede baskın tarafın anlatısını (ulus, din, aşiret, hanedan, medeniyet gibi) kolektif bir özne aracılığıyla tüm topluma mal ederek tarihe dönüştürmesiyle mümkün olduğu fikrine dayanmaktadır. Bu durumda protesto ve isyanların 21. yüzyılda toplumsal değişime kaynaklık edip etmedikleri sorusu, bunların yeni kolektif öznelere yol açıp açmayacakları sorusunu yanıtlamayı gerektirir. Kolektif öznenin tarih kavramının merkezine yerleştirilmiş olması, toplumsal çıkar gruplarının kendi anlatılarını tarihe nasıl dönüştürdüklerini açıklamayı gerektirir ki bu tarih kavramının unsurlarının saptanması anlamına gelir. Tarih kavramının da 21. yüzyıl tarihine özgü olmak bakımından tarihsel olacağı kabul edildiğinde, bu yüzyılın öncekinden devraldıkları ve kolektif belleğe dâhil olayları dikkate alınıp kılavuz tarih kavramının elde edilmesine çalışılmıştır. En genel hatlarıyla protesto ve isyanların nedenlerinin ve niteliklerinin incelenmesi 20. yüzyılın ikinci yarısında kurulan dünya düzeninin 1980'lere doğru yaşanan sistemik krizle neoliberal hegemonyaya dönüştüğü, neoliberal hegemonyanın ise protesto ve isyanları tetikleyen eşitsizlikler yaratarak sürdürüldüğü tespit edilmiştir. Neoliberal hegemonyanın eşitsizliklerle sürdürülmesi, kapitalizmin altın çağı kabul edilen İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde siyasal güç kazanan sistem karşıtlarının siyasal kapasitesinin zayıflatılması için kamusal alanın dönüştürülmesine bağlı olmuştur. Sonuç olarak toplumsal çıkar gruplarının kolektif bellekten anlatı yaratmalarının bir ortak gelecek tahayyülüne sahip olmalarını, bunun ise bir herkes/kamu anlayışını gerekli kıldığı sonucuna varılmıştır. Neoliberal hegemonyanın dayandığı eşitsizliği derinleştirip yayarak kitlelerin siyasal kapasitelerini zayıflatma stratejisi, eşitsizlik kavramının yanı sıra, kamu, kamusal alan, müşterekler kavramlarını zamanımızın kolektif özne soyutlamalarının öncülleri kılar. Protesto ve isyanların öne çıkan siyasal öznelerinin siyasal programlarının yeni kolektif özneler önermeleri ihtimali, toplumsal değişimin unsurları olacak bu kavramları nasıl içeriklendirdiklerine bağlıdır. Dolayısıyla bu çalışma, 21. yüzyılda herhangi bir toplumsal hareketin tarihe yön verme kapasitesine sahip olup olmadığını ve toplumsal değişimin niteliğini belirleyecek kolektif öznelerin olanaklılığı sorusuna yanıt aramakta, bu amaçla, gösterge niteliğindeki üç protesto ve isyanı, bunların öne çıkardığı siyasal öznelerin temel metinlerini oluşturulan kavram seti ışığında analiz etmektedir. İlk olarak, neoliberal politikaların otoriterleşen bir tek parti rejimi eliyle uygulandığı, bu rejimin kriz yönetiminde muhafazakâr ve toplum mühendisliğine dayalı stratejiler izlediği çevre kapitalist bir örnek olarak Türkiye'deki Gezi Parkı Eylemleri, Birleşik Haziran Harekeketi'nin temel metinleri ile çözümlenmiştir. İkinci olarak, kriz sonrası dönemde kapitalist merkezde, finans kapitalin simgesel merkezi olan Wall Street'e yöneltilen doğrudan bir itiraz niteliği taşıyan ve adil, özgür bir dünya talebiyle ortaya çıkan "Wall Street'i İşgal Et" (Occupy Wall Street) protestoları, İşgal Et Eylemleri'nin Amerika ve İngiltere'deki örgütlerinin temel metinleri ile çözümlenmiştir. Son olarak, örgütlü sol geleneğin etkili olduğu, Avrupa Birliği üyeliğiyle kapitalist merkezin çeperinde yer alan, ancak şeffaf olmayan süreçler sonucunda oluşan ödenemez kamu borcuna karşı uygulanan neoliberal kemer sıkma politikalarının halkı derin bir yoksulluğa sürüklediği Yunanistan'daki protesto ve isyanlar, bu sürecin içinden doğan radikal sol koalisyon SYRIZA'nın temel metinleri ile çözümlenmiştir. Bu üç örnekte siyasal birer özne olarak ortaya çıkan kurum ve örgütlerin siyasal programlarını içeren metinlerin analiziyle, neoliberalizmin krizlerine verilen toplumsal tepkilerin çeşitliliğini ve bu tepkilerin farklı siyasal zeminlerde kolektif özneleşme yaratıp yaratamadığı ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Sonuç olarak, bu isyan ve protestoların ortaya çıkardığı siyasal hareketlerin kolektif özne önerisine dönüşebilecek bir toplumsal dönüşüm talebinden uzak oldukları sonucuna varılsa da bu çözümleme ile hem 21. yüzyılda bir toplumsal hareketin tarihe yön verme kapasitesine sahip olmak üzere oluşturmaya çalıştığı kolektif özne tasavvurunun niteliklerine karşılık gelen bir kavram seti elde edilmiş hem de söz konusu deneyimlerin zaafları ve güçlü yanları ortaya koyulmuştur.