Afganistan jeopolitiğinde küresel ve bölgesel aktörlerin rekabeti (1979 – 2021)

Abstract

Tez, SSCB işgalinden ABD'nin Afganistan'dan çekildiği dönemi (1979-2021) ele almıştır. İşgal ve savaşlardan dolayı Afganistan'da güvenlik, istikarar ve ulus devlet sağlanamamıştır. Afganistan'ın maruz kaldığı, işgal, savaş, güvensizlik, istikrarsızlık ve ulus devletin kurulmaması, "Afganistan sorunu" olarak adlandırılmıştır. Tezde, Uluslararası İlişkiler disiplini bakımından Afganistan sorunun ana nedenlerinin ne olduğu sorusu üzerine odaklanmıştır. Afganistan sorununun ana nedenlerinin Afganistan'daki hükümetlerin jeopolitik sınırlamaları dikkate almadan izlediği dış politika ile küresel ve bölgesel aktörlerin Afganistan jeopolitiği üzerindeki rekabetleri olduğu, tezin hipotezleri olarak sınanmaya çalışılmıştır. ABD, Rusya ve Çin küresel aktörler; Türkiye, Pakistan, Hindistan, İran ve Suudi Arabistan, bölgesel aktörler olarak tanımlanmıştır. Tezde iç aktörler; hükümet, işgalcilere ve hükümete karşı olanlar şeklinde iki grupta katagorize edilmiştir. Hükümet, statükodan yana iken; işgal ve hükümete karşı olanlar ise anti-statükücü aktörlerdir. Afganistan hükümetlerinin jeopolitik sınırlamaları dikkate almadan izlediği dış politika; egemenlik, bağımsızlık ve ulusal güvenliği sağlayamadığı ve maruz kaldığı işgal, savaş, güvensizlik ve istikrarsızlığa zemin oluşturduğu sonucuna varılmıştır. Afganistan sorunun bir diğer nedeninin Afganistan jeopolitiğinde küresel ve bölgesel aktörlerin iç aktörler üzerinden rekabeti ve yürüttüğü vekalet savaşı olduğu tespit edilmiştir. Tarafsızlık stratejisinin; küresel-bölgesel aktörlerin rekabetine son verilmesini sağlayarak, Afganistan sorununa çözüm olabileceği, tezde ulaşılan politika önerisidir.