Türkiye'de bitkisel üretimdeki hasat kayıplarının su ayak izi değerlendirmesi

Abstract

Günümüzde açlık ve yetersiz beslenme birçok toplumu derinden etkilerken, gıda kaybı ve israfı gibi sorunlar da ulusal ve küresel düzeyde gıdaya erişim riskini büyütmektedir. Gıda kaybı ve israfının azaltılması, gıda güvencesinin sağlanmasında, sera gazı emisyonları ve atık yönetimi ile enerji maliyetlerinin azaltılmasında kritik bir rol oynamaktadır. Gıda kaybı ve israfı gıdanın tüketilmeden kayba uğramasının yanı sıra, canlılar ve üretim için temel kaynak, çevresel düzenleyici, eko-sistem desteği, enerji kaynağı, kültürel ve sosyal önem atfedilen bir değer olan suyun önemli ölçüde kaybına da neden olmaktadır. Türkiye su stresi çekmektedir. Türkiye'de son zamanlarda iklim değişikliğinin de etkisiyle kuraklık tehlikesinin giderek ağırlaştığı ve tatlı su kaynaklarının dünya ortalamasının üzerinde bir oranla (%77) sulamada kullanıldığı dikkate alındığında, tarımsal üretimde su tasarrufunu esas alan ve gıdanın tüketilmeden önce kaybının azaltılmasını hedefleyen bütüncül politika yaklaşımlarının geliştirilmesi kaçınılmazdır. Bu çalışma ile Türkiye'de bitkisel üretim arz zincirinde (Meyveler, Sert Kabuklular ve İçecek Bitkileri, Sebzeler, Tahıllar ve Diğer Bitkisel Ürünler) meydana gelen gıda kaybı ve israfının su ayak izinin değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Bununla birlikte bu araştırma, su ayak izi bileşenleri (yeşil, mavi ve toplam su ayak izi) üzerinde gıda kaybı ve israfının neden olduğu değişimleri belirlemeye odaklanırken, aynı zamanda bu etkilerin azaltılmasına yönelik strateji ve politika önerilerinin geliştirilmesine katkı sunmayı hedeflemektedir. Bu amaçla, bağımlı örneklem T-testi, üstel düzeltme ve kümeleme (k-ortalama) analizleri de yapılarak, Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) bitkisel üretim denge tablolarında yer alan 53 ürünün üretim kayıplarının yeşil su ayak izi, birim mavi su ayak izi (kapiler yükselme), birim mavi su ayak izi (sulama) ve toplam su ayak izi hesaplanmış ve gruplandırılmıştır. Buna göre TÜİK verileri üzerinden ortalama olarak en fazla yeşil su ayak izi buğdayda, birim mavi su ayak izi (kapiler yükselme) kestanede, birim mavi su ayak izi (sulama) mısırda ve toplam su ayak izi arpada meydana gelmiştir. 2000-2022 döneminde bahse konu su ayak izlerinin tamamında yıllık bazda bileşik büyüme oranı en fazla artış gösteren ürünler ise kolza ve antep fıstığı olmuştur. Hasat kayıplarının da yüksek olduğu mısır, buğday, arpa ve kestane ürünlerinin tüm su ayak izleri ortalamanın üzerinde, diğer kalan ürünler ise ortalamanın altında olmak üzere, su ayak izleri hesaplanan ürünler, yüksek ve düşük su ayak izine sahip iki gruba ayrılmıştır. Gruplar arasında en belirgin farkı, ilk grupta birim mavi su ayak izi (sulama) oluşturmaktadır. Çalışma bulgularına dayanılarak, kayıplar kaynaklı su ayak izlerinin azaltılması için politik, teknik, ekonomik ve kurumsal açıdan strateji ve politika önerileri geliştirilmiştir.