Cenknáme-i Õūfünūn (inceleme, metin, dizin)

Abstract

Bu çalışma, 1911 yılında Kagan (Buhara) Matbaası'nda basılan CengnÀme-i Ẕūfünūn adlı eseri konu alır. Arap harfleri ile kaleme alınan cenk-name türündeki bu eserin kimin tarafından yazıldığı belli değildir. 95 sayfalık eserin son sayfasında bu cenk-nameden ayrı olarak "hikâye" başlığı altında iki fıkra ve biri Arap dilinde olmak üzere iki beyit yer alır. 19. yüzyıl-20. yüzyıl başı Türkistan sahası eserleri bir yandan Çağatay Türkçesi dil özellikleri gösterirken, diğer yandan da modern Türk lehçelerine geçiş dönemi dil özellikleri gösterir. Tez çalışmamızın konusu olan CengnÀme-i Ẕūfünūn adlı eser de bu dönem eserlerinden olup eserde genel olarak Çağatay Türkçesinin dil özelliklerinin yanı sıra modern Özbek ve Yeni Uygur Türkçesi dil özelliklerine rastlanması da Türk dili tarihinin belirli bir döneminin dil özelliklerinin izlenmesi bakımından önem arzeder. Eser, dil özelliklerinin yanı sıra, halk edebiyatı araştırmacıları, dini konulara ve coğrafik adların kullanımı bakımından da tarihsel coğrafya için önemli malzeme niteliğindedir. Tez çalışması, "Giriş", "CengnÀme-i Ẕūfünūn", "CengnÀme-i Ẕūfünūn'un Dil Bilgisi", "Metin" ve "Dizin" ana bölümlerinden oluşur. "Giriş" bölümünde araştırmanın konusu, amacı, kapsamı ve önemi, araştırmada takip edilen yöntem hakkında bilgi verilmiştir. "CengnÀme-i Ẕūfünūn" bölümünde eserin yazılış tarihi, önemi, dili, konusu, nüsha ve varyantları hakkında bilgi verilmiştir. "CengnÀme-i Ẕūfünūn'un Dil Bilgisi" bölümünde eserin yazım, ses bilgisi ve şekil bilgisi özellikleri ayrı ayrı alt bölümler olarak incelenmiştir. "Yazım Özellikleri" alt bölümünde metnin yazım özellikleri incelenmiştir. Metnin, istisnalar dışında geleneksel yazıma uygun ve tutarlı bir şekilde yazıldığı söylenebilir. "Ses Bilgisi Özellikleri" alt bölümünde ünlü ve ünsüz sesler, uyum ve ses olayları bakımından değerlendirilmiştir. "Şekil Bilgisi Özellikleri" alt bölümünde metin yapım şekil bilgisi ve çekim şekil bilgisi bakımından incelenmiş ve metinde geçen sözcük türleri örneklerle açıklanmıştır. "Metin" bölümünde metnin yazı çevirimi verilmiştir. Metinde rastlanan yazım yanlışları dipnotlar olarak gösterilmiştir. "Dizin" bölümünde eserin gramatikal dizini hazırlanmıştır. Bu bölümde, metinde geçen sözcükler metin bağlamında anlamlandırılmaya ve mümkün olduğunca, alıntı sözcüklerin hangi dile ait olduğunun belirlenmesine çalışılmıştır. "Kaynaklar" bölümünde ise tez çalışmasının hazırlanması sürecinde faydalanılan kaynaklar verilmiştir.