Ölçünlü Türkçede e ünlüsü alçalmasına seslem tabanlı bir yaklaşım

Abstract

Bu tez çalışmasında, Türkçedeki e alçalması olgusu için ZÜZÜ Sesbilim ve Element Kuramı yaklaşımlarından yararlanılarak bir çözümleme sunulmuştur. Sözü edilen alçalma olgusunun gerçekleşmesinde e ünlüsünün sesdizimsel yapısının ve öncül-ardıl bitişiğindeki parçaların etkileri incelenmiştir. Bu bağlamda e ünlüsünün, kapalı seslem içerisinde r, l, n ve m ünsüzlerinin öncül bitişiğinde bulunduğu konumlarda alçalmaya uğradığı görülmektedir. ZÜZÜ Sesbilim çerçevesinden bakıldığında kapalı bir seslemin sonsesi, ardıl bitişiğinde bulunan dolu bir çekirdek tarafından yönetilmemektedir. Yönetim yanal ilişkisinin güçsüzleştirici bir etkisi bulunduğundan dolayı yönetilen Z kurucusuna bağlı element yapısından │A│ elementinin yayılmadığı, yönetilmeyen bir Z kurucusuna bağlı ünsüzden ise │A│ elementinin yayıldığı gözlemlenmektedir. Dolayısıyla geleneksel yaklaşımlarda kapalı seslem etkisi sesbilimsel bir tabanda incelenmezken ZÜZÜ Sesbilim kuramında aynı olgu için sesbilimsel bir çözümleme sunulmaktadır. Alçalma olgusunun gerçekleşmesi için, yönetilmeyen bir Z kurucusu ile ilişkilendirilen element yapısındaki │A│ elementinin öncül bitişiğinde bulunan Ü kurucusunun element yapısına yayılması gerekmektedir. Alçalma olgusunu tetikleyen ünsüzler (r, l, n ve m) incelendiğinde element yapılarının baş konumunun boş olduğu görülmektedir. Ek olarak, sözü edilen kaynak element yapılarında (m ünsüzü dışında) │A│ elementinin baş konumunda bulunmadığı (ya da diğer bir deyişle bağımlı konumunda bulunduğu) alanyazında da belirtilmiştir. Bu tez çalışmasında │A│ elementinin bağımlı konumunda bulunduğu ve baş konumunun boş olduğu ünsüzlere m ünsüzü de eklenmiştir. m ünsüzünün element yapısında bağımlı konumunda bulunan │A│ elementinin sesbilgisindeki yansıması ileride yanıtlanması gereken bir soru olarak karşımıza çıkmaktadır. │A│ elementinin yalnızca e ünlüsüne yayılmasıyla gözlemlendiği üzere, sözü edilen ünlünün element yapısının diğer ünlülerin element yapılarından farklı olduğu ve alçalmaya uğrayan e ünlüsünün │_ (I A)│ element yapısına sahip olduğu savlanmaktadır. Bu bağlamda, ünlüler arasında başı olmayan ve bağımlı konumu dolu olan tek element yapısı alçalmaya uğrayan e ünlüsündedir. │A│ elementi yetkilendirici olarak yayılabileceğinden, yalnızca │_ (I A)│ element yapısına yayılabilmektedir. │A│ elementinin yayılımı ile │A (I A)│ görünümüne sahip olan element yapısı sesbilgisi tarafından [ɛ] olarak yorumlanmaktadır. Alçalma olgusunun gerçekleşebileceği başka bir ünlü ise çoğul ekinde (-lAr) bulunmaktadır. Çoğul ekinde (ya da ünlü uyumuna göre ünlüsü a ya da e olarak yüzeye çıkabilen tüm yapılarda) bulunan ünlünün element yapısının sözlüksel olarak │_ (A)│ olduğu düşünüldüğünde, ünlü uyumu gereği │I│, alçalma olgusu gereği │A│ elementi yayıldığında │A (I A)│ element yapısı ortaya çıkmaktadır. Tıpkı bir önceki örnekte gösterildiği gibi, │A│ yayılımı ile ortaya çıkan element yapısında │A│ elementi hem baş hem de bağımlı konumunda bulunmaktadır. Bu durumun diğer sesbilimsel işlemler ya da akustik sesbilgisi yönünden etkileri ileriki çalışmalara bırakılmıştır. Kimi çevrelerde e ünlüsünün, kapalı seslem içerisinde r, l, n ve m ünsüzlerinin öncül bitişiğinde bulunmasına karşın alçalmaya uğramadığı görülmektedir. Sesbilimsel bir olgu olan alçalmanın, koşul sağlanmasına karşın kimi konumlarda gerçekleşip diğerlerinde gerçekleşmemesi olası değildir. Bu durum, e ünlüsü olarak nitelendirilen, sözlüksel olarak farklı (en az) iki element yapısının bulunduğunu göstermektedir. Bunlardan biri önceki paragrafta açıklandığı üzere │_ (I A)│ olarak savlanmaktadır. Diğer e ünlüsünün ise │I (A)│ element yapısına sahip olduğu alanyazında da sıkça belirtilmiştir. │I (A)│ element yapısına │A│ elementinin yayılımı olası değildir çünkü │A│ elementi yalnızca yetkilendirici olarak yayılabilmektedir. │I (A)│ element yapısının başı vardır ve │A│ elementinin yetkilendirici olarak yayılımı sonrasında Türkçede bulunmayan baş değiştirimi gerçekleşmesi gerekmektedir. Bu nedenle │I (A)│ element yapısını barındıran e ünlüsünde herhangi bir alçalma gözlemlenmemekte ve sözü edilen element yapısı sesbilgisi tarafından [e] olarak yorumlanmaktadır. Buna ek olarak a ~ e değişkesi görülen herhangi bir ünlünün de (örn. çoğul eki -lAr) alçalmaya uğradığı gözlemlenmektedir. Sözü edilen ünlünün element yapısı │_ (A)│, ünlü uyumu ile │I│, alçalma ile │A│ elementinin yayılımı ile │A (I A)│ görünümü almaktadır. Alçalma olgusunu r, l, n ve m ünsüzlerinin tetiklemesinin bu ünsüz kümesinin Türkçedeki titreşimliler doğal sınıfını oluşturmasıyla bir ilgisi bulunmamaktadır. r l n m ünsüz kümesinin e ünlüsünün alçalmasına neden olan özelliği │A│ elementinin bağımlı konumunda bulunmasıdır. Kaynak element yapıda yetkilendirici konumda bulunmayan │A│ elementinin yayılımının gerçekleşmesi için hedef element yapısında yetkilendirici olması gerekmektedir. r, l, n ve m ünsüzlerine ek olarak z ünsüzünün de kapalı seslem içerisinde e ünlüsünün ardıl bitişiğinde bulunduğu konumlarda alçalmaya yol açtığı gözlemlenmektedir (örn. ölmez [ølmɛz], kurşungeçirmez [kurʃungetʃirmɛz] vb.). Ancak sözü edilen alçalma olgusu yalnızca mez yapısında bulunan e ünlüsü üzerinde gerçekleşmektedir. Buna karşın, mez yapısının görüldüğü ancak alçalmanın gerçekleşmediği örnekler de bulunmaktadır (örn. mezgit [mezgit], mezhep [mezhep] vb.). mez yapısındaki e ünlüsünün alçalma örüntüleri incelendiğinde geniş zamanın olumsuzluk eki olan mez, e alçalmasını tetikleyen ses çevresini oluşturmaktadır. Buradan hareketle sözü edilen mez ekinde e alçalmasına neden olan z ünsüzü ile e alçalmasına neden olmayan z ünsüzü arasında sözlüksel bir fark olduğu savunulabilir. Alçalmaya neden olan z ünsüzünün element yapısında, alçalmaya neden olan diğer tüm ünsüzler (r, l, n ve m) gibi │A│ elementini bağımlı konumunda bulundurduğu, baş konumunun boş olduğu ve bu elementin yetkilendirici olarak yayılmasıyla e ünlüsünün alçalmaya uğradığı savlanabilir. Alçalmaya neden olan z ünsüzü artsüremli olarak incelendiğinde zetasizm (r→z) gerçekleşmiş olabileceği konusunda savlar bulunmaktadır. Bu savların doğruluğundan bağımsız olarak, alçalmaya neden olan z ünsüzünün ve alçalmaya neden olmayan z ünsüzünün farklı element yapılarına sahip olmasına karşın ölçünlü Türkçede sesbilgisi tarafından aynı yorumlandığı görülmektedir: [z]. Ancak iki z ünsüzünün element yapılarının arasındaki fark, e alçalmasının görüldüğü örüntüler irdelendiğinde ortaya çıkmaktadır.