Türkiye'nin bölgesel kalkınmasına yönelik AB mali yardımlarının 2007-2013 mali planı çerçevesinde yönetimsel hazmetme kapasitesi açısından değerlendirilmesi

Abstract

Bu tez çalışması, Türkiye'nin AB adaylık sürecinde yararlandığı 2007-2013 dönemi Katılım Öncesi Mali Yardım Aracı (IPA) fonlarıyla ilgili yönetimsel hazmetme kapasitesini incelemektedir. AB'nin Bölgesel Politikası, ekonomik ve sosyal gelişmişlik farklarını gidermeyi amaçlayan önemli bir araçtır. Bu bağlamda, Türkiye gibi aday ülkeler için mali yardımlar büyük önem taşımaktadır. Tez, 2007-2013 yılları arasındaki IPA-I döneminde Türkiye'nin bölgesel kalkınma alanında aldığı mali yardımları ve bu yardımların kullanımında yaşanan fon kayıplarını Hollanda Ekonomi Enstitüsünün (NEI) AB Mali Yardımlarının Yönetimsel Hazmetme Kapasitesi Unsurları Gösterge Seti ve Metodolojisini baz alarak değerlendirmektedir. Bu kapsamda tez, Türkiye'nin yönetimsel hazmetme kapasitesini bölgesel kalkınma alanına odaklanarak değerlendirirken fon tahsisatları, kurumsal yapı, yönetim, programlama, planlama, insan kaynakları, proje havuzu, kapasite geliştirme, uygulama, izleme ve değerlendirme gibi unsurları dikkate alarak yorumlamıştır. Araştırmanın temel amacı, Türkiye'nin AB mali yardımlarını daha etkin kullanabilmesi için öneriler sunmaktır. Tezin teorik çerçevesi, özellikle bölgesel kalkınma, mali yardımlar ve AB Bölgesel Politikası literatürüne dayanmakta olup, yönetimsel etkinlik konusunu detaylı bir şekilde ele almaktadır. Bu kapsamda karşılaştırmalı analiz yöntemiyle, Türkiye'nin mali yardımlarını PHARE dönemi Merkezi ve Doğru Avrupa Ülkeleri örnekleri ve IPA kapsamında diğer aday ülkeler ve potansiyel aday ülkelerle kıyaslayarak farklılık, çelişki, benzerlikleri ve Türkiye için temel çıkarımları ortaya koymaktadır. Araştırma yöntemi olarak Avrupa Komisyonu raporları ve düzenlemeleri incelenmiş, PHARE ve IPA-I dönemleri ekseninde Türkiye'nin mali yardımlarını diğer aday ülkelerle karşılaştıran kapsamlı analizler yapılmıştır. Tez değerlendirmeleri kapsamında, IPA'nın genelinde ve bileşen bazlı olarak bakıldığında, tezin odak noktası olan Bölgesel Kalkınma bileşeni altında yer alan OP'lerde de önemli ölçüde fon kayıpları mevcut olduğu görülmektedir. Tez kapsamında ayrıca, Avrupa Komisyonun tahsisatlarında ve fon kullanım uygulamalarında diğer aday ülkelere uygulanmayan standartların eşitlik ilkesine aykırı biçimde Türkiye için uygulandığını tespit ederek kanıtlar sunulmaktadır. Tez kapsamında yapılan hesaplamalar göstermektedir ki; diğer aday ülkelerle aynı kriterlerin (MIFF'de yer alan kişi başı 30 avro kriterinin) Türkiye için de uygulanması halinde, Türkiye'nin AB'den en az 4 kat daha fazla kaynak tahsisatı alması gerektiğini göstermektedir. Bu çerçevede tez çalışması Türkiye'nin AB fonlarını hazmetme kapasitesini artırmaya yönelik önemli yapısal adımlar olarak; IPA tahsisatlarındaki çelişkilerin ve hibe programı kullanamama, bazı OP'ler ve tedbirler için coğrafi sınırlamaların kaldırılması için Avrupa Komisyonu ile müzakere süreci başlatılması, DIS kapsamındaki stratejik yaklaşımlar, öncelik alanları, yönetim ve koordinasyon yapılarında revizyon yapılması, programlama ve uygulamada etkinlik için entegre bölgesel operasyonel program tasarımının yapılması, kalkınma ajansları başta olmak üzere IPA kapsamında aracı kurumlar belirlenmesi ve uygulama ajanslarının sektörel kurumlarla çeşitlendirilmesi gibi önlemler alınmasını önermektedir. Çalışma proje havuzunun merkezi, bölgesel ve yerel düzeyde güçlendirilmesi ve fonların tabana yayılması hususlarını da öncelikli olarak görmektedir. Bunun yanı sıra, ulusal bütçe ve sektörel politikalarla uyum ve tamamlayıcılığın artırılması, e-devlet ile entegre ve sadeleştirilmiş süreçler tasarlanması, göstergelere dayalı bir anlayışla izleme ve değerlendirmenin güçlendirilmesi ve programlamaya katkı sunacak şekilde sistematikleştirilmesi, iletişim, bilgilendirme ve tanıtımın etkili biçimde yapılması, mali yönetim ve kontrol alanında risk yönetiminin güçlendirilmesi hususları diğer öncelikli yönetimsel hazmetme kapasitesi unsurları olarak belirlenmiştir. Bu çerçevede tez, Türkiye'nin AB fonlarını daha etkili kullanabilmesi için gerekli yönetimsel iyileştirmelere yönelik somut öneriler sunmaktadır.