Algılanan ebeveyn kabul-reddi ile güvenilirlik algısı arasındaki ilişkide duygusal süreçlerin aracı rolü

Abstract

Güven ve güvenilirlik algısı kişilerarası ilişkilerin gelişimi ve sürdürülmesinde en temel bileşenlerden biridir. Bireylerin güvenilirlik değerlendirmeleri yalnızca deneyimlere dayalı olarak değil; aynı zamanda yüz ifadeleri gibi kısa süreli ipuçları aracılığıyla da şekillenmektedir. Güvenilirlik algısında güvenen ve güvenilenin demografik, kişilik, duygusal, bilişsel ve kişilerarası deneyimlerine ilişkin özellikleri rol oynamaktadır. Gelişimsel açıdan bireylerin erken çocukluk deneyimleri, özellikle ebeveynlerinden algıladıkları kabul ve red, bireylerin güvenilirlik algısında kritik bir rol oynamaktadır. Alan yazında güvenilirlik algısı ile algılanan ebeveyn kabul-reddi arasındaki ilişkiyi inceleyen çalışmalar sınırlıdır ve bu ilişkide rol oynayabilecek mekanizmaların aydınlatılması gerekmektedir. Bu doğrultuda, mevcut araştırmada güvenilirlik algısının algılanan ebeveyn kabul-reddi ile ilişkisi ve bu ilişkide etkili olabilecek mekanizmalar incelenmiştir. Algılanan ebeveyn kabul-reddinin güvenilirlik algısını yordayacağı ve bu ilişkide aile duygu ifade ediciliği, aleksitimi, duygu tanıma becerisi ile pozitif ve negatif duygunun anlamlı dolaylı etki göstereceği varsayılmıştır. Araştırmanın örneklemini 18-25 yaş arasında yer alan 119 üniversite öğrencisi (59 kadın, 60 erkek) oluşturmaktadır. Katılımcılar, Bilgilendirilmiş Onam Formu, Demografik Bilgi Formu, Ebeveyn Kabul-Red Ölçeği - Kısa Form (anne ve baba formları), Toronto Aleksitimi Ölçeği (TAÖ-26), Pozitif ve Negatif Duygu Ölçeği, Algılanan Güvenilirlik Görevi ve Duygu Tanıma Görevi'ni tamamlamıştır. Demografik Bilgi Formu'nda yer alan maddeler aracılığıyla Aile Duygu İfade Ediciliği İndeksi oluşturulmuştur. Veriler araştırmacı tarafından yüz yüze toplanmıştır. Cinsiyet ve yaş farklılıklarını değerlendirmek için ANOVA ve MANOVA, değişkenler arası ilişkileri incelemek için Pearson korelasyon analizi uygulanmıştır. Aracılık analizleri, PROCESS uygulaması Model 4 ile anne ve baba reddi için ayrı ayrı yürütülmüştür. Bulgular, güvenilirlik algısının cinsiyet ve yaşa göre farklılaştığını göstermiştir. Erkeklerin güvenilirlik algısının kadınlara kıyasla daha yüksek olduğu, ayrıca 21-25 yaş grubunun 18-20 yaş grubuna kıyasla daha yüksek güvenilirlik değerlendirmeleri yaptığı bulunmuştur. Algılanan ebeveyn kabul-reddinde ise cinsiyet ve yaşın anlamlı etkileri bulunmamıştır. Pearson korelasyon analizi bulguları, algılanan ebeveyn reddi ile güvenilirlik algısı arasında negatif yönde anlamlı bir ilişki olduğunu ortaya koymuştur. Paralel çoklu aracı değişken analizi bulguları, algılanan ebeveyn reddinin güvenilirlik algısını doğrudan yordamadığını, ancak aile duygu ifade ediciliği üzerinden anlamlı dolaylı bir etkisinin bulunduğunu göstermiştir. Algılanan anne ve baba reddinin artması ailede duygu ifade ediciliği azaltmakta; bu durum da güvenilirlik algısının düşmesine yol açmaktadır. Bu bulgu, güvene dayalı kişilerarası ilişkilerde yaşanan sorunlara yönelik klinik müdahalelerde, algılanan ebeveyn kabul-reddi ve aile duygu ifade ediciliğinin dikkate alınması gereken önemli faktörler olduğunu göstermektedir.