Türkiye ve Azerbaycan’da mesleki örgütlenme yapılarının karşılaştırması

Abstract

Bu tezde, Türkiye ve Azerbaycan’da ortak tarihsel ve kültürel köklerden beslenen meslek kuruluşlarının günümüzde neden farklı kurumsal ve hukuki yapılara sahip olduğu ile bu farklılaşmanın kamu yönetimi açısından ortaya çıkardığı sonuçlar incelenmiştir. Tezde tarihsel ve karşılaştırmalı analiz yöntemleri kullanılmış; korporatizm ve durumsallık yaklaşımları kuramsal çerçeve olarak benimsenmiştir. Tezin bulguları, her iki ülkedeki meslek kuruluşlarının kökenlerinin fütüvvet teşkilatına ve bu gelenek temelinde Türk-İslam coğrafyasında gelişen Ahilik teşkilatına dayandığını göstermektedir. Orta Çağ boyunca Türkiye ve Azerbaycan coğrafyasında faaliyet gösteren meslek örgütleri, ekonomik hayatın düzenlenmesi, toplumsal dayanışmanın sağlanması, meslek ahlakının korunması ve üretimin denetlenmesi gibi benzer işlevler üstlenmiştir. Bununla birlikte Osmanlı ve Safevi dönemlerinden itibaren devlet-toplum ilişkilerinde meydana gelen dönüşümler, meslek kuruluşlarının kurumsal yapılarının da farklı yönlerde gelişmesine zemin hazırlamıştır. Türkiye'de Osmanlı'dan devralınan kurumsal mirasın Cumhuriyet döneminde gerçekleştirilen reformlarla yeniden yapılandırılması ve 1961 Anayasası ile meslek kuruluşlarının kamu kurumu niteliğinde düzenlenmesi, devlet ile meslek kuruluşları arasındaki ilişkiyi yeni bir kurumsal zemine taşımıştır. Buna karşılık Azerbaycan'da Safeviler sonrasında yaşanan siyasal, toplumsal ve ekonomik dönüşümler ile Çarlık Rusyası ve Sovyetler Birliği dönemlerinin etkileri, geleneksel mesleki örgütlenme ile günümüz meslek kuruluşları arasındaki kurumsal sürekliliği önemli ölçüde zayıflatmıştır. Bu süreç, bağımsızlık sonrasında daha çok sivil toplum temelli bir meslek örgütlenmesi modelinin gelişmesinde etkili olmuştur. Tezin sonucunda, Türkiye ve Azerbaycan'daki meslek kuruluşlarının farklı kurumsal yapılara sahip olmasının temelinde yalnızca hukuki düzenlemelerin değil; tarihsel birikimin, devlet geleneğinin, devlet-toplum ilişkilerinin, kamu yönetimi anlayışının ve kurumsal reform süreçlerinin belirleyici olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu bağlamda, her iki ülkede ortaya çıkan örgütlenme modellerinin kendi tarihsel ve yönetsel koşulları içerisinde şekillendiği, dolayısıyla evrensel ve tek tip bir meslek kuruluşu modelinden söz etmenin mümkün olmadığı değerlendirilmiştir.