Reşîd Rıza’nın düşüncesinde Selefîliğin inşası

Abstract

Modern dönemde esnek ve çok katmanlı bir yapı kazanan Selefîlik, belirli tarihsel ve entelektüel inşa süreçlerinin ürünüdür. Buradan hareketle bu çalışma, Reşîd Rızâ özelinde Selefîliğin etiyolojisini incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, Rızâ’nın düşünsel dünyasında bir kimlik ifadesine dönüşen Selefîliği besleyen unsurları, Şam merkezli entelektüel hareketlilik, modernist düşünce ve Vehhâbîlik arasındaki etkileşim ekseninde analiz etmektir. Çalışma, Selefîliği teolojik bir söylem olmasının yanı sıra toplumsal bir olgu olarak ele almaktadır. Rızâ’nın toplumsal bağlamı karakteristik eğilimleri doğrultusunda okuyarak Selefîlik adı altında bir anlam haritası üretme sürecini ele alan bu çalışmada, Rızâ’nın serüveninde dağınık görünen olgusal parçaların, bütünlüklü bir kimliğe dönüşümünü izlemek üzere karakter çözümlemeci bir metot kullanılmıştır. Bu yöntem ışığında çalışma, Rızâ’nın düşünsel inşasında Abduh’un süreç dışına itilmesine karşı çıkmakla birlikte Abduh’un mutlak ve merkezî konumunun yeniden değerlendirilmesini hedeflemektedir. Böylelikle çalışma, selefî kimliğin oluşumunda Abduh öncesi tarihsel köklere ve Abduh’u müteakip tarihsel süreçlere müsavi derecede odaklanmaktadır. Elde edilen bulgular, siyasi konjonktürün getirdiği sorunsalda, Rızâ’nın Selefî düşüncesinin dört safhada incelenebilecek stratejik bir yaklaşımın ürünü olduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca Rızâ’nın kurguladığı Selefîlik, farklı unsurlar arasında geçişkenliğe olanak sağlayan dinamik bir yapıdadır. Bu çalışma, Rızâ’nın selefî düşüncesinin metinlerin doğasından kaynaklanan bir zorunluluktan öte tarihsel şartlar, travmalar ve stratejik tercihler doğrultusunda şekillendirilmiş bilinçli bir entelektüel inşa faaliyeti olduğunu savunmaktadır.