Kısasü'l-Enbiyâ (Rabgûzî) Tahran nüshası (transkripsiyonlu metin) Tahran ve Londra nüshaları arası eşanlamlılık

Abstract

Bu çalışmada Harezm temas lehçesi eserlerinden Kısasü'l-Enbiyâ(Rabġûzî) Tahran ve Londra nüshalarının eş-bağlamları arasında sözcük anlambilim çerçevesinde eş anlamlılık incelemesi yürütülmüştür. Bu çalışmanın yürütülebilmesi için tez sürecinde Rabġûzî'nin Kısasü'l-Enbiyâ'nın Tahran nüshasının transkripsiyonlu aktarımı gerçekleştirilmiştir. Daha sonra Rabġûzî'nin Kısasü'l-Enbiyâ'sının iki nüshası (Tahran ve Londra) bütüncül olarak mukayese edilip eş-bağlamlar arasında değişkeli kullanılan sözcükler tespit edilmiştir. Mukayeseli çalışmada ortaya çıkan olası eşanlamlı sözcük çiftinin sayısı ise oldukça fazladır. Doktora tez süreci göz önüne alındığında, elde edilen verilerin sağlıklı biçimde irdelenebilmesi ve tetkik edilebilmesi için tez konusu canlı varlıklardan 'insan' kavram alanı ile cansız varlıklardan 'kumaş' kavram alanı dahilindeki olası eşanlamlı sözcük çiftleriyle sınırlandırılmıştır. Ele alınan sözcük çiftleri eş anlamlılık açısından ele alınıp değerlendirilebilmesi için öncelikle bu sözcüklerin kavramsal yapılarının bilinmesi gerekmektedir. Ancak üzerinde çalıştığımız sözcükleri bugünün sözcükleri olmayıp Türk dilinin tarihî döneminde kullanılan sözcüklerdir. Bu doğrultuda ele alınan sözcüklerin o dönem sınırlarında nasıl kavramlaştırılarak kullanıldığını ortaya koyabilmek için sözcüklerin bağlamsal kullanımlarından hareketle anlambirimcik çözümleme yöntemi uygulanmıştır. Böylece her bir sözcüğün kavramsal yapısında tanımlanan anlambirimcikler, olası eşanlamlı sözcüklerin eşdeğerli olup olmadığını somut biçimde gösterebilmektedir. Anlam çözümleme teorisinin uygulanabilmesini sağlayan yegane veri ise sözcüklerin bağlamsal kullanımlarıdır. Ancak eş anlamlılık çalışması demek, aynı zamanda eşzamanlı bir çalışma demektir. Başka bir ifadeyle, belirlenen kavram alanlarında değişkeli kullanılabilen sözcükler üzerinde eş anlamlılık çalışması yürütülebilmek için öncelikle tarihî Türk dilinde yani art zaman içinde bir eşzaman dilimi oluşturulması gerekmektedir ki referans gösterilecek bağlamların sağladığı veriler de güvenilir olsun. Bu konuda en güvenilir kaynaklar tabiatı itibariyle nüshaların kendileridir. Çünkü her bir nüsha kendi zamanı dahilinde donmuş yazılı metindir. Bunun yanında olası eşanlamlı sözcük çiftlerinden bir ya da ikisi nüshada çok nadir kullanılmış olması sebebiyle söz konusu sözcüğün kavramsal yapısı yani anlambirimcikleri görüntülenemediği takdirde, Erken Orta Türkçe dönemi sınırları dahilinde üretilen yazılı eserlere başvurulmuştur. Tüm bunlar sonucunda sözcük çiftleri metodolojik olarak Alan D. Cruse'nin Lexical Semantics (1986) isimli çalışmasında yer alan eş anlamlılık teorisi çerçevesinde tam eşanlamlı, bilişsel eşanlamlı, yakın eşanlamlı ya da eşanlamlı olmayan kategorilerinden birine dahil edilerek sonuçlandırılmıştır. Sonuç olarak bu tezde dilbilimsel bir yaklaşımla tarihî Türk dilinin bir dönemi dahilinde eşanlamlı sözcük çiftlerinin incelenmesi üzerine bir metot geliştirilmiştir.