Sosyal medyada sağlıklı yaşam (wellness) kültürü

Abstract

Sağlıklı yaşam (wellness) kültürünün günümüzdeki görüntüsü ve toplumsal örüntüsü kapitalist pratik bir formül etrafında yorumlanmakta ve değerlendirilmektedir. Yapılandırılan bu formül tıbbi paradigmanın bulaşıcı hastalıklar döneminde halka ve insanlara aldatılan, çaresiz kimseler olarak bakan kitlesel kavrayışını ödünç almakta ve sağlık merkezinde yeniden inşa etmektedir. Bulaşıcı hastalıklar döneminde tıbbi otoriteye koşulsuz teslim edilmiş, nesneleştirilmiş, bireyin yabancılaştığı ve sağlık endüstrisinin bir metası haline gelmiş bedenler günümüzde sağlıklı yaşam (wellness) hareketine aynı şekilde koşulsuz şartsız teslim edilmektedir. Kapitalist pratik formül çerçevesinde sağlıklı yaşam (wellness) hareketi toplumu apolitize eden, tahakkümü yönetenler açısından yeniden kuran; bireyleri pasif, âciz, edilgen kimseler olarak kavrayan bir akla sahiptir. Sosyal medya sağlıklı yaşam endüstrisinin hâkim anlatılarını yukarıdan aşağıya doğru örgütlediği işlevli bir araç olarak tanımlanmaktadır. Sağlıklı yaşam etkileyicileri ise piyasa merkezli, pazar odaklı ve tüketim toplumu perspektifinden okunmakta; sağlıklı yaşam kültürünün yeniden üretiminde hâkim pozisyonun ortak anlam dünyasını yeniden üreten dişlilerden birisi olarak anlatılmaktadır. Homojen bir kavrayış veya kapitalist pratikten çıkarılmış bir formül olarak sağlıklı yaşam etkileyicileri hâkim anlatının doğrudan yapılandırdığı ve kitleleri yapılandıran kimseler olarak konumlandırılmaktadır. Kapitalist pratik formülün bu kavrayışı indirgemecidir. Sağlık etkileyicileri hâkim ortak anlam dünyası ile anlamın inşasında mücadele eden ve hâkim kültür ile uzlaşma ve kırılma noktaları bulunan özgün kimselerdir. Ortak anlamın inşasında hâkim anlatılar ile bir mücadele içerisindedir ve kültürün üretiminde hâkim anlatılarla uzlaşma ve kırılma noktalarında farklı görüntülere sahiptirler. Sağlık etkileyicilerinin bir kültürel üretim aracı olarak sosyal medyada sağlıklı yaşam başlığında, hâkim ortak anlam dünyası ile anlamın inşası sürecindeki kırılmaları ve uzlaşmaları, onların anlatıları ve söylemleri üzerinden eleştirel söylem analizi çerçevesinde çözümleyen bu çalışmada Instagram'da "sağlıklı yaşam", "sağlık", "sağlık koçu", "sağlıklı yaşam koçu", "fitness koçu" ve "sağlıklı yaşam tavsiyeleri" anahtar sözcüklerinde paylaşım yapan beş kadın ve beş erkek olmak üzere toplamda 10 sağlıklı yaşam etkileyicisinin 776 reels videosu 1 Haziran - 31 Aralık 2024 tarihleri arasında, 6 aylık bir kesitle ve geriye dönük olarak incelenmiştir. Çalışmanın temel bulgusu sosyal medyada sağlıklı yaşam kültürü hâkim anlatıları (bireysel dönüşüm hikâyeleri, mucize kürler, sırlar ve enerjiler, sağlıklı beslenme önerileri, işbirlikleri ve reklamlar, sayılarla kurulan söylemler) barındırdığı kadar yerel sızıntıları da (milliyetçiliğin kültür içerisinde var olabildiği, kadınlar arası dayanışma stratejilerinin geliştirilebildiği, farklı dini anlatıların hâkim söylemleri değiştirerek kurucu bir noktaya gelebildiği, hegemonik erkekliğin yeniden üretiminde işlevli bir zemin olabildiği, bilimsel anlatıların kendisine yer bulabildiği, etkileyiciler arasında dışlayıcı pratiklerin gelişebildiği ve ülkelerin içerisinde bulunduğu duruma karşı bir itiraz noktası haline gelebildiği örnekler gibi) içermektedir. Sağlıklı yaşam kültürü içerisinde etkileyiciler kültürün yeniden üretiminde yerel ortak anlam dünyaları ile birlikte kültürü bu topraklara ait kılan özgün kimselerdir. Homojen bir topluluk olarak kavranıp endüstrinin pazarcıları haline getirilemeyecek kadar birbirlerinden farklı kişilerdir. Sağlıklı yaşam kültürünün sosyal medyada farklı etkileyicilere ve anlatılara sahip olduğu ve kültürün yeniden üretiminde etkileyicilerin kendi ortak anlam dünyaları ile iç içe yeni anlamlar yarattığı, var olanları genişlettiği, yerel pratikler ve söylemler örgütlediği görülmektedir. Bu görüntü de sağlıklı yaşam kültürünün hâkim anlatılar ve söylemler etrafında kavranamayacağını göstermektedir.