Belediyelerin kamusallığı: Türkiye'de büyükşehir belediyeleri üzerine bir inceleme (2019-2024)

Abstract

Kamusallık, kamu örgütlerinin kamu yararına kamu hizmeti üretmesini ve halkın bu yararın oluşumuna doğrudan, temsili veya katılımcı yollarla dahil olmasını ifade eden bir süreçtir. Her bir kamu örgütünün, sunduğu hizmetin niteliği ve hizmet verdiği topluluğun özellikleri bakımından kendine özgü bir kamusallığı bulunmaktadır. Bu bağlamda, yerel düzeyde kamusallığın somutlaştığı temel yönetim birimlerinin belediyeler olduğu söylenebilir. Tarihsel olarak belediyeler, bir yandan insan topluluklarının özyönetim biçimlerini ifade eden; diğer yandan mahalli müşterek ihtiyaçları karşılayan yönetimler olarak iki temel doğaya sahip olmuşlardır. Bu tezde, belediyelerin kamusallığı kavramsal ve kuramsal bir çerçevede ele alınmakta; saptanan bazı kamusallık değişkenleri ve farklı belediyecilik yaklaşımları ("liberal", "neoliberal", "sosyal", "toplumcu", "yeniden beledileştirme") kapsamında, Türkiye'de 2000'li yıllardan itibaren belediyelerde yaşanan dönüşüm, özellikle 2019-2024 döneminde büyükşehir belediyeleri odağında incelenmektedir. Söz konusu dönem, merkezi yönetim-belediye ilişkilerinin, belediyelerin mahalli müşterek ihtiyaçları karşılama biçimlerinin ve büyükşehir sisteminin ortaya çıkardığı sonuçların eşzamanlı biçimde belediyelerin kamusallığını etkilediği bir süreç olarak değerlendirilmiştir. Bu süreçte yerel özerklik ve temsil, yasal düzenlemeler, siyasal müdahaleler ve mali bağımlılıklar yoluyla sınırlandırılmış, katılım mekanizmaları ise çoğu durumda sembolik bir işlevsellik kazanmıştır. Ayrıca belediyelerin mahalli müşterek ihtiyaçları karşılamada "yapma" yerine giderek daha fazla "yapar veya yaptırır" yöntemine başvurması ve sosyal yardım odaklı hizmetleri öne çıkarması yaygın bir tercih hâline gelmiş; bu durum belediyelerin neoliberal ve sosyal belediyecilik arasında bir çizgide konumlanmasına yol açmıştır. Bununla birlikte alan genişlemesi, büyükşehir belediyelerinin farklı sosyo-ekonomik ve mekânsal özelliklere sahip geniş bir hizmet alanı içinde mahalli müşterek ihtiyaçları belirleme ve karşılama sürecine yönelmelerini zorunlu kılmıştır.