urgu ve ötüm bağlamında ses sembolizmi: Bir göz izleme çalışması

Abstract

Ses sembolizmi olgusu uzun yıllardır dilbilim alanı içerisinde tartışmalı bir konu olmuştur. Ancak son yıllarda yapılan gerek uluslararası gerek ulusal çalışmalarda artık bu kavram varlığı hakkında şüphe uyandırmaktan çıkmış ve ne seviyede olduğu tartışılmaya başlanmıştır. Alanyazın içerisinde bir hayli üzerinde çalışılan bu alan (Ohala, 1994; Ramachandran ve Hubbard, 2001) Türkçe içerisinde de çeşitli çalışmalarla gündeme gelmiştir. Bu tez çalışması içerisinde, Türkçede yapılan çalışmalardan (Yaran Ögel, 2019; Gümüş, 2021; Tekinbaş Özkaya, 2021) farklı olarak ses sembolizmine psikodilbilimsel bir yaklaşımda bulunmak amaçlanmıştır. Ses sembolizm etkisinin en belirgin şekilde incelenmesine yardımcı olacak süreç içi gözlem yöntemlerinden biri olan görsel dünya paradigmasından (visual world paradigm) yola çıkılarak katılımcılar üzerinde bir göz izleme deneyi yapılmıştır. Tümü sağlıklı 31 katılımcı ile gerçekleştirilen bu çalışmada, Türkçe ses dizgesi özelliklerine uygun olarak hazırlanmış 192 adet uydurma sözcük kullanılarak katılımcılardan biri hedef, bir diğeri ise rakip olmak üzere iki görsel ile bu sözcüklerin isimlendirilmesi istenmiştir. Görsellerin şekli sivri uçlu ve eğimli kenarlı olarak çeşitlilik göstermektedir. Uydurma sözcükler vurgu (sondan bir önceki seslem, son seslem) ve ötüm (ötümlü, ötümsüz) koşulları ile düzenlenip sunulmuş ve ötüm özelliğine sahip sözcükler sadece patlamalı ünsüzler kullanılarak oluşturulmuş ve çalışmada, Türkçede vurgu ve ötümün ses sembolizm etkisini destekleyip desteklemediği yanıtı aranmıştır. Alınan sonuçlar ötümsüz-vurgu son seslemde bulunan sözcüklerin, öngörülen görsellerle eşleştirilme eğiliminin çok yüksek olduğunu göstermiş ve Türkçede ses sembolizmi etkilerinin görülebileceğini ortaya çıkarmıştır. Türkçede ötümlülük kapsamında ses sembolizmi etkisinin görüldüğü fakat vurgu kapsamında görülmediği bulgulanmıştır.