Cuci ve Çağatay uluslarının siyasi ve kültürel ilişkileri (13. - 14. yüzyıllar)

Abstract

Bu çalışma, XIII–XIV. yüzyıllar arasında Cuci ve Çağatay uluslarının siyasi ve kültürel ilişkilerini incelemektedir. Moğol İmparatorluğu'nun parçalanmasının ardından ortaya çıkan bu iki ulus, Orta Asya bozkırları ile Maveraünnehir ve Deşt-i Kıpçak sahasında uzun süreli etkileşimler yaşamıştır. Cuci Ulusu (Altın Orda), Batu Han önderliğinde Deşt-i Kıpçak, Doğu Avrupa ve Güney Rusya steplerinde güçlü bir devlet yapısı kurmuş; İpek Yolu ticaretini kontrol ederek bölgesel jeopolitik üstünlüğünü pekiştirmiştir. Çağatay Ulusu ise Maveraünnehir ve Yedisu coğrafyasında teşekkül etmiş, yerel Türk unsurlarıyla bütünleşerek farklı bir sosyo-kültürel yapı geliştirmiştir. İki ulus arasındaki ilişkiler, sadece askerî ve siyasî alanlarda değil, aynı zamanda ekonomik, kültürel ve dinî boyutlarda da şekillenmiştir. Batu ve Çağatay hanedanları arasındaki temaslar, ticaret yollarının güvenliği, vergi düzenlemeleri ve karşılıklı diplomatik misyonlarla güçlenmiştir. Özellikle Berke Han döneminde İslamiyet'in resmî kimlik kazanması, Cuci ulusunun Memlüklerle ittifak kurmasını sağlarken, Çağatay sahasında da dinî-sosyal değişim süreçlerini etkilemiştir. Bu bağlamda, tasavvufî çevrelerin ve göçebe boyların hareketliliği, iki ulus arasında kültürel yakınlaşmayı hızlandırmıştır. Etnik düzeyde Dulat, Nayman, Argun, Kongrat ve Celayir gibi boylar hem Cuci hem Çağatay uluslarının toplumsal yapısında önemli roller üstlenmiş, zaman zaman göçler ve siyasî bağlarla iki bölgeyi birbirine bağlamıştır. Arkeolojik bulgular, nümizmatik veriler ve dönemin Arapça-Farsça kaynakları bu ilişkilerin çok yönlü niteliğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, Cuci ve Çağatay ulusları arasındaki siyasi ve kültürel ilişkiler, XIII–XIV. yüzyıl Orta Asya tarihinin şekillenmesinde belirleyici olmuş; bu etkileşimler Türk-İslam dünyasının sosyo-politik gelişiminde kalıcı izler bırakmıştır.