Abbâsî devleti'nde kâtipler (132-334/750-945)

Abstract

Kâtiplik, toplumsal organizasyon ve devlet sistemindeki gelişmelere bağlı olarak ortaya çıkmış kadim bir meslektir. Temelde resmî yazışmaları yürütmek ve malî işlerin kaydını tutmak amacına hizmet eden bu meslek, belli başlı birtakım kurallara tâbidir. İslam tarihinde ilk örneği Hz. Muhammed döneminde görülen kâtiplik mesleği, ilerleyen zaman dilimlerinde gelişerek uzmanlık gerektiren bir yapıya kavuşmuştur. İslam fetihlerine bağlı olarak Hz. Ömer dönemindeki kurumsallaşmaya yönelik faaliyetler, kâtiplik mesleğinin müstakil hale gelmesini sağlamıştır. Emevîler döneminde idarî, malî ve askerî divanların birbirinden açık biçimde ayrılması ve mahkemelerin müstakil kurumlar haline gelmesi, kâtiplerin bir zümre olarak öne çıkmasını sağlamıştır. Abbâsîler, Emevîler'e son vermiş olmakla beraber onların idarî sistemini ve personelini büyük ölçüde devralmıştır. Giriş ve dört bölümden oluşan bu çalışmada, Abbâsî Devleti'nin ilk iki asrındaki kâtipler çeşitli açılardan incelenmektedir. Giriş kısmında çalışmanın yöntemi ve kaynakları belirtilmekle beraber kâtipliğin Abbâsî öncesindeki durumu genel hatlarıyla ele alınmaktadır. Birinci bölümde kâtiplerin meslekî hayatlarıyla irtibatlı olmak üzere görev sahaları, çalışma ortamları ve düzenleri üzerinde durulmaktadır. İlaveten kâtiplerin refah düzeyleri, gündelik yaşamları, sosyal çevreleri, dinî ve etnik aidiyetleri hakkında bilgi verilmektedir. İkinci bölümde kâtipler, Abbâsî kurumları bünyesinde ele alınmaktadır. Divanlarda çalışan kâtipler idarî, malî ve askerî olmak üzere üç ayrı başlık altında değerlendirilmekte, ayrıca emniyet teşkilatında, adlî kurumlarda ve kamu hizmeti sunan çeşitli alanlarda çalışan kâtipler incelenmektedir. Üçüncü bölümde kâtiplerin siyasî hayattaki rolleri, halife ve hanedan üyeleri, devlet adamları ve komutanlar gibi yetkililerle ilişkileri çerçevesinde işlenmektedir. Bu bölümün sonunda siyasî ve idarî hayatta öne çıkan kâtip kökenli aileler tanıtılmaktadır. Dördüncü bölümde ise kâtipler, ilim ve sanat alanlarına yön vermeleri ve ortaya koydukları eserler bakımından ele alınmaktadır.