Radikal islamcılığın dönüşümü: Menzil cemaatinden öze dönüş hareketine

Abstract

Bu çalışma, 1970'li yıllarda İslam dünyasında yapılan tercüme faaliyetleri aracılığıyla radikalleşen ve kendilerini "tevhidi Müslümanlar" olarak tanımlayan bir İslamcılık anlayışını merkeze alarak, Hizbullah/Menzil Cemaati'nin söylem düzeyindeki dönüşümünü incelemektedir. 1978 yılında Fidan Güngör tarafından Diyarbakır'da kurulan cemaat, kuruluş sürecinde radikal İslamcı söylemden etkilenmiş; Mısır ve İran'daki İslami düşünürlerin etkisiyle İslami bir devlet yoluyla toplumun İslamileştirilmesini öncelikli hedef hâline getirmiştir. Menzil Kitabevi etrafında örgütlenen cemaat, 1993-1994 yılları arasında Hizbullah/İlim Cemaati ile yaşanan silahlı çatışmaya kadar bölgesel düzeyde etkisini artırmıştır. Bu dönemin ardından cemaat, hem çatışma ortamının yarattığı tahribatı minimize etme hem de 28 Şubat'ın baskıcı ortamından dolayı görünürlüğünü azaltmıştır. Cemaat üyeleri bu süreci (1994-2000 arası), fetret dönemi olarak adlandırmıştır. 2000'li yıllarda başlayan dernekleşme süreci, cemaatin Öze Dönüş Hareketi'ne evrilmesine ve söyleminde ciddi bir değişime yol açmıştır. Bu bağlamda araştırmanın temel amacı, söz konusu dönüşümün nedenlerini ve sonuçlarını anlamak; cemaatin geçmişteki şiddet tecrübesini nasıl anlamlandırdığı katılımcı deneyimleri üzerinden çözümlemektir. Çalışma nitel araştırma yöntemine ve fenomenolojik desene dayanmakta; veri toplama sürecinde yarı yapılandırılmış görüşmeler aracılığıyla Diyarbakır, Batman, Van, Bitlis, Muş, İstanbul ve Ankara gibi şehirlerde 3'ü kadın olmak üzere toplamda 33 kişi ile görüşülmüştür. Ayrıca bu araştırmada, görüşmeler sonucunda elde edilmiş sözlü ifadelerin yanında, ikincil veri kaynakları da çalışmayı desteklemek amacıyla kullanılmıştır. Araştırma bulgularına göre, Menzil Cemaati'nin şiddeti politik ve gündelik düzeyde farklı biçimlerde anlamlandırdığı; bu yaklaşımın radikal İslamcı söylemle paralel olduğu tespit edilmiştir. Ancak zamanla bu söylemin terk edilmesiyle birlikte, şiddete bakış da değişmiş ve bu anlamda cihat kavramının manevi arınma anlamı ön plana çıkarılmıştır. Radikal söylemden uzaklaşma, laiklik ve demokrasiye dair daha esnek bir yaklaşımın, Kürt meselesine dair ise haklara vurgu yapan bir söylemin gelişmesine neden olmuştur. Bu anlamda Menzil Cemaati'nin söylem düzeyinde değişime açık olduğu ve toplumsal-siyasal koşullara uyum sağlama kapasitesi gösterdiği görülmektedir.