MUSUL MESELESİ (TÜRK BASININA GÖRE, 1923-1926)

Abstract

Türk basınına dayanılarak hazırlanılan, Lozan ve sonrasını yani 1923-1926 yıllarını konu edinen bu çalışma, giriş ve dört bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında; Lozan görüşmeleri ve sonrasında yaşanılan olayları daha iyi anlayabilmek amacıyla, Lozan Antlaşması'na kadar Türk-İngiliz ilişkileri, Musul'un coğrafî durumu ve Lozan Antlaşması'na kadarki tarihi kısaca anlatılmıştır. Birinci bölümde; Lozan Konferansı öncesinde yapılan hazırlıklar, Türk basını ve kamuoyunun konferans öncesindeki tutumu, Musul meselesinin Lozan'da ilk olarak özel görüşme yoluyla çözümlenmeye çalışılması, bu yöntemin başarıya ulaşamaması nedeniyle, resmî görüşmelerdeki çare arayışları, yapılan tartışmalar, İngiltere'nin Musul'u bırakmamak için takip etmiş olduğu Şark meselesiçerçevesindeki azınlıklar politikası ve manevraları, Türkiye'nin politikası, tarafların bu mesele hakkında ileri sürdükleri görüşler, ortaya çıkan büyük gerginlik ve Lozan görüşmelerinin kesilmesi, Lozan'ın ara döneminde T. B. M. M.nin gizli toplantılarında Musul meselesinin görüşülmesi ve yaşanan sert tartışmalar, Lozan Konferansı'nın ikinci döneminde Musul'un durumu ve meselenin konferans gündeminden çıkartılarak daha sonraya bırakılması, Türk kamuoyunun tutumu ve tepkileri de ortaya konularak açıklanılmıştır. İkinci bölümde; Türkiye ve İngiltere'nin Haliç Konferansı öncesindeki tutumu, İngiltere'nin Irak'taki varlığını meşrulaştırması, Türk kamuoyunun tepkisi, tarafların Haliç Konferansı'nda ortaya koydukları tezler, İngiltere'nin yayılma siyasetine devam etmesi, Nasturîler kartını kullanarak Lozan'da görüşülmeyen ve gündemde olamayan Hakkari meselesini ortaya çıkarması, Haliç Konferansı'nı sonuçsuz bırakması, meselenin Cemiyet-i Akvâm (Milletler Cemiyeti)'a havale edilmesini sağlaması, Cemiyet-i Akvâm'ın dikkatini bu meseleye çekmek ve karar vericileri etkilemek için Nasturîleri Türkiye Cumhuriyeti'ne karşı ayaklandırması, bunun üzerine başlatılan Türk karşı harekâtı yani tenkîl harekâtı, Türk kamuoyunun tavrı da dikkate alınarak ortaya konulmuştur. Üçüncü bölümde; Türkiye'nin Lozan'dan itibaren havale edilmesine karşı çıktığı Cemiyet-i Akvâm'a gitmesi, Cemiyet-i Akvâm'da yapılan görüşmeler, verilen muhtıralar, her iki ülkenin ileri sürdüğü görüşler ve tartışmalar, Cemiyet-i Akvâm'da Musul Araştırma Komisyonu'nun kurulması, ortaya çıkan büyük gerginlik, Türkiye ve İngiltere'nin savaşın eşiğine gelmesi ve Brüksel Hattı'nın kabul edilmesi, Cemiyet-i Akvâm Araştırma Komisyonu'nun bölgede araştırmaya başlaması ve İngiltere'nin komisyonu etkilemek, Türkiye'nin Lozan'dan itibaren halk oylamasına gidilmesi gibi çağdaş bir uygulamanın uygulanabilirliğini ortadan kaldırmak için Şeyh Sait İsyanı'na destek vermesi, Araştırma Komisyonu'nun Musul raporunu hazırlaması ve ortaya konulan rapor, Musul raporuna karşı tepkiler, Türkiye'nin bu raporu tanımaması, İngiltere'nin Nasturî meselesini tekrar kullanarak, meselenin Lahey Adalet Divânı'na gitmesini sağlaması, Lahey Adalet Divânı ve Cemiyet-i Akvâm'ın kararını vermesi, bu kararlar karşısındaki Türkiye'nin ve Türk kamuoyunun tutumu incelenmiştir. Dördüncü bölümde ise, Ankara görüşmeleri ve Musul meselesinin çözüme kavuşturulması gözden geçirilmiştir. Bu çerçevede; Ankara' görüşmeleri öncesinde yaşanan gelişmeler, Ankara görüşmelerinin başlaması ve çözüm arayışları, Ankara Antlaşması'nın imzalanarak meselenin çözüme kavuşturulması, Musul Antlaşması'na karşı tepkiler ve antlaşmanın imzalanmasından sonra yaşanan gelişmeler ortaya konulmuştur. Ayrıca, bugüne kadar yanlış olarak bilinen ve Türkiye'nin Musul üzerindeki haklarından 500 bin İngiliz sterlini karşılığında vazgeçtiği yönündeki bilginin yanlışlığı da düzeltilmeye çalışılmıştır.