Mevcut patent sistemi çerçevesinde yeşil teknolojiler ve farklılaştırılmış bir patent sistemi önerisi

Abstract

İklim değişikliği, sınır aşan etkileriyle gezegenin geleceğin tehdit eden küresel bir kriz olarak, uluslararası toplumun acil ve etkili çözümler üretmesini zorunlu kılmaktadır. Bu çözüm arayışında se yeşil teknolojilerin oldukça önemli bir araç olarak öne çıkmaktadır. Bununla birlikte bu teknolojilerin büyük ölçüde gelişmiş ülkelerde yoğunlaşması ve patent koruması altında bulunması, ekonomik ve teknolojik kapasite bakımından dezavantajlı olan gelişmekte olan ülkelerin bu teknolojilere erişimin kısıtlamakta, dolayısıyla da iklim krizine verilecek küresel yanıtın etkenliğini azaltmaktadır. Bu nedenle, patent korumasının yeşil teknolojilerin transfer ve küresel ölçekte erişilebilirliği üzerindeki etkisi, güncel ve tartışmalı bir araştırma alanı olarak karşımıza çıkmaktadır. Çalışmanın ilk bölümünde, çok taraflı iklim anlaşmaları, sürdürülebilir kalkınma hedefler ve TRIPS Anlaşması’nın teknoloji transferine ilişkin yaklaşım ve araçları arasındaki farklılıkları, ayrıca bu normatif çerçevelerin birbirleriyle etkileşimini incelemektedir. İkinci bölümde, patent korumasının yenilikçiliği teşvik ettiği ve teknoloji sahiplerinin yatırım kararlarını destekleyerek ticaret, doğrudan yabancı sermaye yatırımı ve lisanslama gibi geleneksel kanallar üzerinden teknoloji transferine katkı sağlayabildiği kabul edilmekle birlikte, bu kanalların iklim değişikliyle mücadelenin aciliyeti karşısında çoğu durumda yetersiz kaldığı tespit edilmiştir. Bu çerçevede çalışmanın üçüncü bölümünde, TRIPS Anlaşması’nın taraf devletlere tanıdığı başlıca esnekliklerden bir olan zorunlu lisanslama mekanizmasının, yeşil teknolojilere küresel ersimin sağlanmasındaki uygulanabilirliğini, sınırlarını ve hukuk koşullarını analiz etmektedir. Bu çerçevede, kamu sağlığı krizlerinde temel ilaçlara erişim ihtiyacına yanıt vermek üzere kabul edilen Doha Deklarasyonu yaklaşımının, “ulusal acil durum” niteliği taşıyan iklim kriz bakımından da güçlü bir hukuk referans oluşturduğundan hareketle, iklim değişikliği bağlamında Doha benzer bir uluslararası mutabakatın hayata geçirilmesi gerektiği savunulmaktadır. Bu doğrultuda, yeşil teknolojiler özelinde zorunlu lisanslama temelli farklılaştırılmış bir patent sistem önerisi geliştirilmiştir. Öner kapsamında; () TRIPS m. 31’de öngörülen ç pazara arz zorunluluğunun (m. 31/f) yeşil teknolojiler bakımından kaldırılması, ( ) patent sahibine ödenecek piyasa temelli bedelin uluslararası iklim fonları aracılığıyla karşılanması ve ( ) teknik bilginin (know-how) zorunlu lisans kapsamına dahil edilmesi öngörülmektedir. Ayrıca, (v) önerilen sistemin BM bünyesinde kurulacak yetkili bir makam tarafından koordine edilmesi suretiyle hem meşruiyetinin güçlendirilmesi hem de öngörülebilirliğinin artırılması hedeflenmektedir.