Büyük Selçuklu Devleti'nde hukuk sistemi

Abstract

Türklerin İslam medeniyeti dairesine girmesini müteakip, sağlam temeller üzerine kurulan ve kısa sürede imparatorluk seviyesine ulaşan ilk büyük devlet olan Büyük Selçuklu Devleti, birçok sosyal müesseselerin yanı sıra hukukî müesseselerde de değişikliklere sebep olan bir devlettir. İslâm hükümdarlarının veya halifenin, kanun koyucu sıfatını taşımadan, sadece Şerîat kanunlarının koruyucusu sıfatına haiz oldukları göz önüne alındığında, Büyük Selçuklu Devleti'nin bir İslâm devleti olması sebebiyle, devletin Şerîat'tan başka bir kanun uygulamasına tabi olmaması gerekmektedir. Ancak bunun aksine, Büyük Selçuklu Devleti'nde Şerîat'ın yanı sıra örf-adet ve sultanın egemen gücünden kaynaklı kanunların da yer aldığı, ayrı bir hukuk sistemi ortaya konulmuştur. Selçuklu sultanları; yasama erkinin başı olarak, Tuğrul Bey'den itibaren kamu ve özel hukuk alanında şahsen kanun koyma yetkisini kullanmış, yargı erkinin başı olarak, adalet teşkilatında görev alacak Baş Kadı, Kadı ve Ordu Kadısı atama ve görevden azledilme sürecinde yetkilerini fiilen kullanmışlardır. Ayrıca, halkın Dîvân-ı Mezâlim'e yaptıkları şikâyetler ile ilgili olarak, gerektiğinde bilfiil divan başkanı olarak görev alarak davaların neticelendirilmesini sağlamış ve devletin idaresi esnasında işlenen suçlara karşı cezai müeyyidelerin uygulanmasını temin etmişlerdir. Büyük Selçuklu Devleti'nin varlığını sürdürdüğü dönem süresince (1040-1157) devletin ayakta kalmasını sağlayan hoşgörüye ve adalet ilkelerine dayalı yönetim şeklinin günümüz yönetim anlayışına da örnek teşkil etmesi açısından, hukuk sistemimize asli kaynak olarak aktarılmasının ve Selçuklular tarafından uygulanan hukuk sisteminin, dünya genelinde var olan üç hukuk sistemine ilave olarak dördüncü bir hukuk sistemi (Büyük Selçuklu Devleti Hukuk Sistemi) olarak görülmesi gerekmektedir.