1924 Anayasası çok partili döneminde parlamenter denetim

Abstract

Anayasa hukukunun temel inceleme alanlarından biri olan yasama-yürütme ilişkisinde, yasamanın yürütme üzerindeki denetim yetkisinin yeri son derece önemlidir. Bu yetki bizi parlamenter denetim kavramına götürmektedir. Parlamenter denetim, kanunların uygulanması ve ülkenin idare edilmesiyle ortaya çıkan yürütmeye ait eylemlerin/eylemsizliklerin yasama organı tarafından sorgulanmasıdır. Parlamenter denetimle yasama yürütmeden hesap sormakta, yürütme ise hesap vermektedir. Bu hesap sorma/verme olgusu yasamanın ülke yönetimindeki etkinliğine; yürütmenin ise faaliyetlerinde dikkatli davranmasına, temel hak ve özgürlükler karşısında saygılı olmasına katkı sağlamaktadır. Böylece halkın sadece halk tarafından değil, ayrıca halk için yönetimi mahiyetindeki demokrasi yolunda önemli adımlar atılmış olmaktadır. Günümüzde yürütme organı yasama karşısında giderek güçlenmekle, 2017 yılı anayasa değişiklikleriyle yasamanın yürütme üzerindeki denetim etkinliğinin azaldığı da bilinmektedir. Anayasal tarih çalışması niteliğindeki bu çalışmada, günümüzde denetim etkinliği azalan TBMM'nin, Cumhuriyet'in başlarında hangi durumda olduğunun ortaya konulması hedeflenmiştir. Tek partili düzenlerde yasama organının istenildiği gibi dizayn edilebileceği gözetildiğinde, parlamenter denetimin başarılı olma ihtimali bir hayli düşüktür. Bu nedenle inceleme, 1924 Anayasası'nın çok partili dönemi (1946-1960) esas alınarak yapılmıştır. Çalışma üç bölüm olarak planlanmıştır. Birinci bölümde çok partili döneme hazırlık olarak değerlendirilebilecek, parlamenter denetimi gerçekleştirmeye, çok sesliliği sağlamaya yönelik tek partili dönemden çıkış girişimleri incelenmiştir. İkinci bölümde çok partili döneme geçiş süreci, geçişin nedenleri ile bu dönemdeki hukuksal zemin üzerinde durulmuştur. Böylece tek partili ve çok partili dönemler arasındaki bağlantının kurulması; seçim sistemi, anayasadaki demokrasi anlayışı gibi parlamenter denetimin etkinliğini belirleyen döneme özgü unsurların anlaşılması hedeflenmiştir. Üçüncü bölümde ise TBMM'nin 1946-1960 tarih aralığındaki dört yasama dönemi parlamenter denetim mekanizmaları bağlamında ele alınmıştır. Bu kapsamda soru, meclis araştırması, meclis soruşturması ve gensorudan oluşan parlamenter denetim araçları teorik, dönemin mevzuatı ve uygulamaları temel alınarak irdelenmiştir. Böylece 1924 Anayasası'nın çok partili döneminde TBMM'nin parlamenter denetim araçlarını kullanmadaki başarı seviyesi ortaya konulmaya çalışılmıştır.