Mukatil b. Süleyman'ın tefsirinin kaynakları

Abstract

Bu çalışma, h. 50-60'lı yıllar arasında doğup h. 150 yılında vefat eden Muḳâtil b. Süleymân'ın et-Tefsîru'l-Kebîr adlı tefsirinde müracaat ettiği kaynaklarını incelemeyi ve kaynaklarıyla benzer rivâyetleri açığa çıkarmayı amaçlamaktadır. Birinci bölümde, Muḳâtil b. Süleymân'ın yaşadığı çevre tespit edilmiştir. Ardından Muḳâtil hakkındaki iddiaların yerli yersiz olup olmadıkları, onun et-Tefsîru'l-Kebîr adlı eseri özelinde tek tek ele alınmıştır. Bu eserin Muḳâtil'e aidiyeti onun zamanında yaşayan ulemanın değerlendirmeleri dikkate alınarak incelenmiştir. İkinci bölümde, Muḳâtil'in tefsirine sonradan râvileri tarafından eklenen mukaddimesinde yer alan otuz kaynağının kısaca hayatı aktarılarak bu kişilerin, Muḳâtil'le kaynaklıkları incelenmiş ve bu otuz kaynağın Ṭaberî ve İbn Ebî Ḥâtim tefsirlerindeki rivâyetlerinin Muḳâtil tefsirindeki benzerlikleri açığa çıkarılmıştır. Üçüncü bölümde ise tefsirin mukaddimede yer almayan kişilerden gelen fakat kaynak ihtimali olan rivâyetlerin benzerliği esas alınarak incelenmiş ve benzer rivâyetlerin nasıl oluştuğu tespit edilmiştir. Sonuç itibarıyla Muḳâtil b. Süleymân tefsirinin mukaddimesinde yer alan otuz şahsın -dördü hariç- Muḳâtil'in kaynağı olduğu kanaatine ulaşılmış, benzer rivâyetlerinin oranı belirlenmiştir. Böylece Muḳâtil'in, tefsirini oluştururken kendisinden önceki tefsir birikimini tefsirine taşıdığı tespit edilmiştir.