Ankara koşullarında uygulanan farklı ekim nöbeti ile toprak işlemenin buğdayın verim ve kalite özelliklerine etkisi

Abstract

Bu araştırma, 2019-2021 yıllarında Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü'nün kıraç tarla koşullarında ve yağışa dayalı şartlarda yürütülmüştür. Çalışmanın esas amacı, geleneksel ve koruyucu yöntemleri içeren dört farklı toprak işleme (T1, T2, T3 ve T4) ve dört farklı ön bitkiden müteşekkil ekim nöbeti (aspir-buğday, buğday-buğday, nohut-buğday ve nadas-buğday) uygulamalarının buğdayın verim ve bazı kalite özelliklerine etkisini incelemektir. Deneme, tesadüf bloklarında bölünmüş parseller deneme deseni mantığına göre ana ve alt parsellerden oluşacak şekilde üç tekerrürlü olarak kurulmuştur. Ana bitki (buğday) verilerinin elde edildiği ikinci yıl sonuçlarına göre; ön bitkilerin ve toprak işleme yöntemlerinin buğdayın başaklanma süresi, bitki boyu, başakta tane sayısı, biyolojik verim ve birim alan tane verimine etkisi istatistiki olarak önemli bulunmuştur. Başak boyu, m2'de bitki sayısı ve hasat indeksi değerlerine ise toprak işleme yöntemlerinin önemli bir etkisi görülmemişken bu değerler açısından ön bitkilerin etkisi önemli bulunmuştur. Toprak işleme yöntemlerinin kalite parametrelerine etkisi açısından sadece tane çapı ve protein değerlerinde istatistiki önemlilik bulunmuşken, ön bitkilerin tane sertliği haricindeki tüm kalite parametrelerine etkisi önemli bulunmuştur. Az yağışlı geçen ikinci yılda, buğdayda en yüksek birim alan tane verim ortalaması (164.59 kg da-1) T4 uygulamasından alınırken en düşük verim ortalaması (102.76 kg da-1) T1 uygulamasından alınmış olup özellikle az yağışlı yılda geleneksel yönteme nazaran koruyucu toprak işleme yöntemlerinin avantajı öne çıkmıştır. Ön bitkilerin etkisi açısından, nadası takip eden buğdayla en yüksek (166.67 kg da-1) ve aspir sonrası buğday ile en düşük (95.56 kg da-1) tane verim ortalaması elde edilmiştir. Tane verimi ile zıt ilişkili olarak uygulamalara göre buğdayda en yüksek tane protein oranı ortalaması T1 işlemesinde (%16.76) ve aspir-buğday ekim nöbetinde (%17.56); en düşük tane protein oranı ortalaması ise T4 işlemesinde (%15.13) ve nadas-buğday ekim nöbetinde (%14.98) tespit edilmiştir. Uygulamaların, 15-30 cm derinlikteki toprak nemi içeriği ve 0-30 cm derinlikteki alınabilir fosfor içeriği haricindeki toprak parametrelerine etkisi önemsiz bulunmuştur. Çalışmada incelenen bazı verim/toprak parametreleri için de uygulamalar arası interaksiyon önemli bulunmuştur. Ekonomik açıdan brüt kâr durumu değerlendirildiğinde: Tüm uygulamalar içinde en düşük toplam getiri (186.39 ₺ da-1) T1 yönteminin uygulandığı nadas-buğday ekim nöbetinden, en yüksek getiri (506.97 ₺ da-1) ise T3 yönteminin uygulandığı nohut-buğday ekim nöbetinden elde edilmiştir. Tüm toprak işleme yöntemlerinin ortalaması alınarak ön bitkiler açısından bütüncül bir ikili ekim nöbeti değerlendirmesi yapıldığında; yine en yüksek toplam getiri nohut-buğday (380.18 ₺ da-1), en düşük toplam getiri (322.08 ₺ da-1) ise nadas-buğday ekim nöbetinden elde edilmiştir. Araştırma sonucunda; farklı toprak işleme yöntemlerinin ve ön bitkilerin öncelikli olarak buğdayın birim alan tane verimine ve tane protein oranına önemli etkide bulunduğu, bu etkilerin ekonomik getiriyi değiştirebileceği ve çevre koşullarına göre değişebilir olduğu belirlenmiştir.