Tanrı, mükemmellik ve zaman

Abstract

Bu tez, Tanrı’nın zaman ile ilişkisini, ilahi mükemmellik anlayışları çerçevesinde özellikle Mükemmel Varlık Teolojisi (MVT) ile Zorunlu Varlık Teolojisi (ZVT) arasındaki ayrım üzerinden incelemektedir. Klasik teizmin ilahi değişmezlik, basitlik, aşkınlık ve zorunluluk gibi temel niteliklerinden hareketle, Tanrı’nın zamansal mı yoksa zamansız mı olduğu sorusu yeniden ele alınmıştır. İlk bölümde, mükemmellik, ezelilik ve zaman tasavvurlarının farklı okumalarına yer verilmiştir. Bu bağlamda MVT’nin mükemmelliği niteliklerin maksimize edilmesi üzerinden temellendirdiği; bunun ise Tanrı’yı dolaylı olarak değişim ve zamansallık kategorilerine açık hâle getirdiği görülmektedir. İkinci bölümde, çağdaş din felsefesinde savunulan ilahi zamansallık ve değişen mükemmellik modelleri incelenmiş; Tanrı’nın ancak zamansal bir fail olarak âlemle ilişki kurabileceği yönündeki iddialar değerlendirilmiştir. Üçüncü bölümde ise ZVT merkeze alınarak, Tanrı’nın zorunlu, bilfiil, basit ve değişmez varlık oluşunun zamansızlığı gerektirdiği savunulmuş; yaratma ve varlıkta tutma fiillerinin zamansız bir ilahi eylem olarak nasıl temellendirilebileceği ortaya konmuştur. Sonuç olarak tez, mükemmelliğin niteliksel büyüklük üzerinden değil, varlığın zorunluluğu üzerinden okunmasının, Tanrı’nın zamansızlığını yalnızca mümkün değil zorunlu kıldığını ileri sürmektedir. Böylece tez, Tanrı-zaman ilişkisine dair tartışmalarda, zorunlu varlık temelli bir mükemmellik anlayışının zamansızlığı en güçlü biçimde temellendiren yaklaşım olduğunu göstermeyi amaçlamaktadır.