Türkiye’de sıcaklık terselmesinin zamansal ve mekânsal dağılışı

Abstract

Normal şartlar altında yerden yükseldikçe azalması beklenen sıcaklığın, tam tersine artması olarak tanımlanan sıcaklık terselmesi, bir yerin yerel jeomorfolojik ve klimatolojik özelliklerine bağlı olarak çeşitli özelliklerde meydana gelmektedir. Esasında normal bir atmosferik olay olan sıcaklık terselmesi, hava kirliliğinin etkisini arttıran, meyve ağaçlarının çiçek açma döneminde dona veya sis gibi doğa olaylarına sebebiyet vererek gündelik hayatı önemli ölçüde etkileyen bir duruma da dönüşebilir. Bu nedenle sıcaklık terselmesinin zamanı ve görüldüğü sahaların bilinmesi önemlidir Sıcaklık terselmesi özellikle Türkiye’de yapılan klimatoloji çalışmalarında yeterince incelenmemiş, çoğunlukla hava kirliliği çalışmalarında konuya etki eden bir faktör olarak kısaca ele alınmıştır. Bu çalışmada Türkiye’nin farklı bölgelerinden seçilen 89 istasyon çifti analiz edilmiş ve buna göre sıcaklık terselmesinin meydana geldiği çok sayıda alan, geniş bir zaman ölçeğinde incelenerek sıcaklık terselmesinin varlığı ortaya konmaya çalışılmıştır. Çalışma sonucunda Türkiye’de en fazla terselmenin soğuk dönemde, sonbahar mevsiminde ve kasım ayında, en az terselmenin ise sıcak dönemde, yaz mevsiminde ve haziran ayında yaşandığı görülmüştür. Sıcak dönemde terselme sıklığı daha fazla olan çiftler incelendiğinde, 13 çiftin 8 tanesinin alçak istasyonunun bir baraj veya göl çevresinde kurulmuş olduğu, 4 çiftin ise denizel etki alanında olduğu görülmüştür. Sıcak dönem terselme sıklıkları üzerinde kondüksiyon etkisinin veya sürekli sulanan alanların varlığının bir etkisi olduğu düşünülmektedir. Ayrıca su kütlelerin diğer iklim elemanlarına bağlı olarak sıcaklık terselmesini farklı ölçülerde etkileyebileceği öngörülmüştür. İstasyon çiftlerinin terselme sıklıkları incelendiğinde terselme sıklığı %30’dan fazla olan 7 istasyon çifti tespit edilmiş, bunlar içerisinde en yüksek orana sahip çiftin %48,13 ile Iğdır-Iğdır Üniversitesi çifti olduğu, gerek sıcak dönemde gerekse soğuk dönemde en çok sıcaklık terselmesinin bu sahada yaşandığı görülmüştür. Genel olarak Türkiye’de en fazla terselme sonbaharda ve geceleri yaşansa da Karadeniz Bölgesi’nde denizelliğin sonucu olarak ilkbaharda ve gündüzleri daha fazla terselme yaşandığı, ayrıca istasyon çiftlerinin farklı mevsimlerde farklı terselme karakterleri sergilediği görülmüştür. Türkiye için 7 farklı sıcaklık terselmesi rejim sınıfı oluşturulmuş ve 43 istasyon çifti ile Türkiye’de en fazla görülen rejimin Sonbahar Zirveli Rejim olduğu, bu çiftlerden 40’ının kış veya ilkbahar aylarında az da olsa yükselme eğilimde olduğu görülmüştür.