Hakikat komisyonlarında toplumsal cinsiyet anlatısı

Abstract

Çalışma, geçmişle hesaplaşmanın bir aracı olan hakikat komisyonlarının faaliyetlerinde toplumsal cinsiyet anlatısının nasıl inşa edildiği sorusunu ele almaktadır. Birinci bölümde hakikat komisyonların anlatı yaklaşımıyla ilişkisi kurulmakta, hakikat taleplerinin bir hak olarak görünüm kazanmasıyla da birlikte, ceza mahkemeleri gibi geleneksel hukuki araçların aksine komisyonların mağdur anlatılarına alan sunduğu öne sürülmektedir. İkinci bölümde bir anlatı olarak toplumsal cinsiyet kavramı üzerinde durulmakta ve hakikat süreçlerinin toplumsal cinsiyet perspektifini kazanmasının hukuki altyapısı incelenmektedir. Buradaki ana temalar; savaş dönemini ele alan insancıl hukuk, barışa geçişi ele alan barış inşa süreçleri ve geçmişle hesaplaşmanın aracı olan hakikat komisyonlarının toplumsal cinsiyet kavramını benimsemeleridir. Bu bölüm, toplumsal cinsiyet anlatılarının, hakikat komisyonlarındaki görünüm biçimine ilişkin kuramsal bir tartışma ve somut bir öneriler dizisiyle son bulur. Üçüncü bölümde Güney Afrika ve Sierra Leone hakikat ve uzlaşma komisyonlarının toplumsal cinsiyet anlatılarına alan açma iddialarını uygulamada ne ölçüde yerine getirebildikleri değerlendirilmektedir. Her iki komisyon bakımından da ölçüt, teşekkül aşaması ile süreç ve sonuç faaliyetlerinde toplumsal cinsiyet perspektifinin benimsenme biçimidir. Güney Afrika komisyonu, daha teşekkül aşamasında yetki alanının tanımlanmasından başlayarak nihai raporun içindeki temsile dek toplumsal cinsiyet meselelerini çarpık bir biçimde yansıtmıştır. Bu da açığa çıkarma iddiasını taşıdığı hakikatin, ancak bir kısmıyla ilgilenebildiğini gösterir. Sierra Leone komisyonu ise daha kapsayıcı bir yetki alanı tanımı, toplumsal cinsiyete dayalı ihlallerle ilgilenmeye elverişli özel usulleri ve nihai raporundaki detaylı önerileriyle bu konuda çok daha başarılı bir örnek teşkil eder. Şüphesiz iki komisyon da bütünüyle başarılı veya başarısız görülemez; ancak toplumsal cinsiyete duyarlı bir yaklaşımı benimsediklerinde, hakikatin biraz daha açığa çıkarılmasına katkı sundukları açıktır.