Platform tabanlı çalışan motokuryelerin çalışma koşulları ve örgütlenme pratikleri: Ankara motokurye örneği

Abstract

Bilgi ve iletişim teknolojileri aracılığıyla Fordist üretim biçiminden daha geniş ve derin ağlar kuran çağdaş kapitalizm, çalışma ve emek kavramlarını olduğu kadar çalışma ilişkilerini de dönüştürmektedir. Dijitalleşme olarak özetlenebilecek bu sürecin, en yeni aracı olan platformlar, üretim ve tüketimi zaman ve mekândan özgürleştirirken; bu 'özgürlüğün' üretim kısmı genellikle, esneklik ve yüksek gelir vaadiyle sunulmaktadır. Ancak dünya genelinde platform çalışanları genellikle, üretim araçlarının sahibi olarak, diğer çalışanlardan izole, geleneksel iş ve sosyal güvenlik hukuku korumalarından yoksun biçimde, piyasa risklerini üstlenerek, birbirleriyle ve kendileriyle rekabet içinde, örgütsüz şekilde, kendi hesabına çalışmaktadır. Bu çalışma biçimi, diğer meslek gruplarına da yayılma potansiyeli taşıdığı için, gelecekteki dönüşümlere dair önemli bir inceleme alanı sunmaktadır. Bu bağlamda, bu tez, dijitalleşen küresel kapitalizmin çalışma ilişkilerini nasıl dönüştürdüğünü incelemektedir. COVID-19 pandemisi sonrası sayıları ve görünürlükleri artan motokuryeler, bu çalışma biçiminin en yaygın örneğini oluşturmaktadır. Bu doğrultuda bu tezde, temellendirilmiş kuram yöntemiyle Ankara'da platform tabanlı çalışan motokuryelerin çalışma ilişkileri, çalışma koşulları ve örgütlenme pratikleri başlıklarında açıklanmaktadır. Bu çerçevede, bu tezin araştırma nesnesi motokuryelerin çalışma koşulları ve örgütlenme pratikleridir. Araştırma birimini motokurye platformları ve örgütleri, gözlem birimini ise motokuryeler ve bu örgütlerin yöneticileri oluşturmaktadır. Bu amaçla, Ankara'da platform çalışması yapan 17 motokurye ve Türkiye genelinde motokuryelerin örgütlenme ve dayanışma süreçlerinde yer almış 10 örgüt yöneticisiyle yarı yapılandırılmış görüşme yapılmıştır Ayrıca, literatüre dayalı olarak motokuryelerin sosyal medyayı etkin kullandığı göz önüne alınarak, çeşitli sosyal medya hesapları iki yıl süreyle takip edilmiştir. Saha bulguları, analitik hatırlatma notları ve diğer dosyalardan elde edilen veriler ışığında motokuryelerin tamamına yakınının, geleneksel iş hukukunun korumalarından uzak 'esnaf kurye' olduğu; buna karşın, platformların iş süreçlerini algoritma ve insan yöneticilerle sürekli olarak denetlediği ve kontrol ettiği, motokuryelerin platformlara kişisel ve ekonomik bağımlılığı olduğu tespit edilmiştir. Bununla birlikte, geleneksel anlamda sendikalarda örgütlenemeyen veya örgütlenmek istemeyen motokuryelerin çeşitli örgütlerde bir araya geldiği, bu örgütlerden bazılarının birbirleriyle ideolojik rekabet içinde olduğu, kuryelerin sosyal medyayı aktif şekilde kullanarak sorunlarını duyurma ve ağ kurmada dijital kapitalizmin araçlarını kullandığı görülmüştür.