Sünnetullah bağlamında kelam epistemolojisinde Adet'in yeri

Abstract

Bu çalışmada, İslâm kelâmında âdet teorisinin yalnızca tabiatta tekrar eden olguların betimlenmesiyle sınırlı bir çerçevede ele alınmadığı, sünnetullahın değişmezliğiyle anlamlı bir irtibatının bulunduğu ve bu bağlamda kozmoloji dışında özellikle kelâm epistemolojisinde de belirleyici bir işleve sahip olduğu üzerinde durulmuştur. Çalışmanın temel problemi, sünnetullahın değişmezliğinin hangi gerekçelerle temellendirildiğini, bu temellendirmenin âdet kavramıyla nerelerde kesiştiğini ve bu kesişimde âdetin epistemik işlevinin nasıl kurulduğunu ortaya koymak olmuştur. Bu doğrultuda tez, âdetin kavramsal sınırlarını belirlemeyi, kelâmî problem alanlarındaki konumunu netleştirmeyi ve düzenlilik bilgisinin hangi şartlarda güvenilir sayılabileceğini tartışmayı amaçlamıştır. Araştırmada, kavramsal çözümleme ile metin merkezli bir okuma tarzını birleştiren bir yöntem benimsenmiş, âdetin etimolojik ve terminolojik boyutu, naslardaki kullanımı ve kelâm literatürü içindeki tarihî teşekkül seyri birlikte değerlendirilmiştir. Tez, giriş ve üç bölümden oluşmuştur. Giriş kısmında problem, önem ve amaç, yöntem ve kapsam, temel kaynaklar ile literatür değerlendirmesi ortaya konulmuştur. Birinci bölümde âdetin anlam alanı, naslardaki kullanımı ve kelâmî etkileşim bağlamında mantık, ahlâk, tefsir ve fıkıh gibi disiplinlerdeki yansımaları incelenmiştir. Ayrıca teorinin tarihî arka planı ve erken örnekleri ele alınmıştır. İkinci bölümde âdet–sünnet ilişkisi, sünnetullahın semantik çerçevesi ve değişmezlik ilkesinin teistik tartışmalarla irtibatı üzerinden temellendirilmiştir. Bunun yanı sıra ilâhî adalet sıfatı ekseninde düzenlilik olgusunun nasıl açıklanabileceği tartışılmıştır. Üçüncü ve son bölümde ise âdet kavramı, kelâm epistemolojisinin temel prensipleri çerçevesinde ele alınmıştır. Bu çerçevede terimin bilginin tanımı, kaynakları ve türleri gibi tartışmalar içinde nasıl konumlandırıldığı, ne tür bağlamlarda ve hangi gerekçelerle konu edildiği ortaya konulmaya çalışılmıştır.