Özbek Türkçesinde basit cümle

Abstract

Çalışmada, Özbek Türkçesinde basit cümle, Özbek Türkologların ve Bağımsal Dil Bilgisi kuramının bakış açısı ile karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Özbek söz dizimi başlığı altında; söz öbekleri, cümle, cümle ögeleri ve cümle türleri incelenmiştir. Tezde, geçmişten günümüze Özbekistan'da söz dizimi ile ilgili yapılan çalışmalar, elden geldiğince incelenmiştir. Bununla birlikte Batı'da ve Türkiye'de Özbek Türkçesi üzerine yapılan gramer çalışmalarına da yer verilmiştir. Kuramsal çerçeve, Bağımsal Dil Bilgisi'nin kurucusu olan Tesniere'in bakış açısı ile oluşturulmuştur. Çalışmanın Bağımsal Dil Bilgisi olarak adlandırılan birinci bölümünde, cümlenin merkezine fiili koyan ve tezin kuramsal çerçevesini oluşturan Bağımsal Dil Bilgisi kuramı, çeşitli bilim adamlarının görüşleri ışığında ayrıntılı bir şekilde ele alınmıştır. Çalışmanın Özbek Türkçesinde söz dizimi çalışmaları olarak adlandırılan ikinci bölümünde, hiyerarşik ilişkiyi gösterebilmek için söz öbekleri konusu, Bağımsal Dil Bilgisi kuramı ile Özbek Türkologların yaklaşımı karşılaştırılarak ele alınmıştır. Bu bölümde ayrıca cümle ve cümle ögeleri, Özbek gramer anlayışı ışığında ayrıntılı bir şekilde değerlendirilmiştir. Basit cümlenin sınıflandırılmasında cümle ögeleri, önemli bir yere sahip olduğu için kapsamlı bir şekilde ele alınmıştır. Çalışmanın Özbek Türkçesinde Basit Cümle olarak adlandırılan üçüncü bölümünde ise basit cümle sınıflandırılması, çözümlemeler ve modellemeleri ele alınmıştır. Basit cümle; fiil ve isim olmak üzere iki başlık altında ele alınmıştır. Fiil cümleleri; bir, iki, üç ve dört istemli olarak alt başlıklara ayrılmıştır. İsim cümleleri ise taşıdıkları istem potansiyeli ve geçirdikleri dönüşümler ile tek başlık altında incelenmiştir. Ayrıca bu bölümde basit cümlenin; bir ve iki ögeli, özneli ve öznesiz, yükleminin isim veya fiil olması, yüklemin ve cümlenin yığılı, yayılan ve analitik özellikler göstermesi açısından ayrıntılı bir biçimde sınıflandırılması gösterilmiştir. Yapılan her sınıflandırma için, oluşturulan korpustan uygun basit cümle örnekleri verilerek çözümlemeler yapılmıştır. Çözümlemeler sonunda bir ve iki ögeli basit cümlelerin modellemeleri yapılmıştır.