Bir üniversite hastanesine başvuran hastaların akılcı ilaç kullanım ilkeleri açısından değerlendirilmesi

Abstract

Bir Üniversite Hastanesine Başvuran Hastaların Akılcı İlaç Kullanım İlkeleri Açısından Değerlendirilmesi Giriş ve Amaç: Tıpta son yıllarda yaşanan gelişmelere bağlı olarak hastalıkların tanı ve tedavisinde ilaçların gittikçe daha çok önem arz etmeye başlamış olması, kişilerin ilaç kullanımı konusunda akılcı davranmasını zorunlu kılmaktadır. Tüm dünyada akılcı olmayan ilaç kullanımının gerek tıbbi gerekse ekonomik ciddi sonuçları olduğu kanıtlanmıştır. Çalışmamızda, Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Aile Hekimliği Polikliniklerine başvuran hastaların ilaç kullanım alışkanlıklarının değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Gereç ve Yöntem: Çalışma için 1 Nisan 2016- 30 Nisan 2016 tarihleri arasında, Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Aile Hekimliği Polikliniklerine başvuran 18-65 yaş arası, psikiyatrik hastalık tanısı olmayan kişilerden ankete katılımları rica edilmiştir. Katılmayı kabul eden 317 kişiye, 6 adet sosyodemografik soru, 14 adet ilaç kullanım alışkanlıklarını akılcı ilaç kullanım ilkeleri doğrultusunda değerlendirme amaçlı soru olmak üzere, toplam 20 sorudan oluşan anket uygulanmıştır. İlaç kullanırken dikkat edilen konular kapsamında sorulan sorularda, "evet" cevabı için 2 puan, "bazen" cevabı için 1 puan, "hayır" cevabı için 0 puan verilerek, maksimum 10, minimum 0 olacak şekilde ilaç kullanım skoru hesaplanmıştır. Elde edilen verilerin analizi SPSS v11.5 paket programı kullanılarak değerlendirilmiştir. Grupların karşılaştırılmasında Ki-Kare testi, bağımsız gruplarda t testi, tek yönlü varyans analizi ve ilaç kullanım skoru açısından iki grup arasındaki farkın anlamlılığı için Mann Whitney testi kullanılmıştır. Sonuçlar p<0,05 için istatistiksel olarak anlamlı kabul edilmiştir. Bulgular: Çalışmaya toplam 317 gönüllü katılmış olup, bunların 168'i (%53) kadın, 149'u (%47) erkektir. Çalışmaya katılanların yaş ortalamasının 38,5 ± 12,46 olduğu hesaplanmıştır. Çalışmaya katılanlar arasından 245 kişi (%77,3) anket sırasında çalışıyor olup, bunların 106'sı (%43,2) sağlık personeli, 139'u (%56,8) diğer meslek gruplarına dahildir. Çalışmaya katılanların hastalanma durumunda en sık ilk başvurdukları yerin Aile Sağlığı Merkezi olduğu (%37,2), eğitim seviyesi grupları arasında anlamlı fark olup, eğitim seviyesi arttıkça üniversite hastanesine başvurunun arttığı görülmüştür (p=0,005). Doktora danışmadan ilaç kullanma ve çevredekilere ilaç tavsiye etme durumunun genç-orta yaş grubunda ve eğitim seviyesi yüksek olanlarda fazla olduğu görülmüştür. İlaç kullanırken diğer ilaçlarla birlikte alımına ve son kullanma tarihine dikkat etme durumunun erkeklere göre kadınlarda daha fazla olduğu saptanmıştır (p=0,003, p=0,027). İlacın aç-tok iken alımına, miktarına, diğer ilaçlarla birlikte kullanımına dikkat etme durumunun gençlerde daha fazla olduğu; ilaç kullanımıyla ilgili tüm konularda üniversite mezunlarının daha dikkatli olduğu görülmüştür. İlaç kullanırken dikkat edilen konular için hesaplanan skor sağlık personeli olanlarda ortalama 8,53, sağlık personeli olmayanlarda 7,09 olarak hesaplanmış, aradaki fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (p<0,001). Sonuçlar: Çalışmamızda, akılcı ilaç kullanımının önemli bir parçası olan doktora danışmadan ilaç kullanma oranının gençlerde, eğitim seviyesi yüksek olanlarda ve özellikle sağlık personeli arasında yüksek olduğu bulunmuştur. Çevre tavsiyesi ile ilaç kullanma oranı düşük çıkmış olup, çevredekilere ilaç tavsiye etme oranının, tavsiye ile ilaç kullanma oranının neredeyse 3 katı çıktığı görülmüştür. Kişilerin ilaç kullanırken en çok aç tok iken kullanımına, en az diğer ilaçlarla birlikte kullanımına dikkat ettiği; kadınların, gençlerin, eğitim seviyesi yüksek olanların ve sağlık personelinin bu konulara dikkat etme oranının daha yüksek olduğu bulunmuştur. Sağlık personeli olanların, akılcı ilaç kullanımı konusunda yaptıkları tüm hatalara rağmen, ortalama ilaç kullanım skorlarının normal popülasyondan anlamlı olarak yüksek çıkmış olması, verilen eğitimlerin davranış değişikliği sağlama konusunda faydalı olduğunu ve toplumun geneline uygulanması gerektiğini bir kez daha göstermiştir. Sağlığın korunması ve arttırılması için multidisipliner bir ekip çalışması uygulayan aile hekimliğinin, akılcı ilaç kullanımı konusunda bireylerin davranışlarının belirlenmesi ve tespit edilen sorunların düzeltilmesi için gerekli eğitimlerin verilmesi açısından anahtar role sahip olduğu açıktır. Anahtar Kelimeler: akılcı ilaç, tedavi uyumu, reçetesiz ilaç